Изге Язма: Лүк
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T11:39:01.945390+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Лүк
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Лүк

Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

1

11-2Арабызда булып үткән вакыйгалар турында күпләр язарга алынды. Алар әлеге вакыйгаларны баштан ук үз күзләре белән күргән кешеләрнең, Аллаһы Сүзен вәгазьләүчеләрнең шаһитлыкларына таянып хикәяләде. 3-4Шулай итеп, мин дә, мөхтәрәм Тәүфил[*], үзеңә бирелгән белемнәрнең дөреслегенә инануыңны теләп, барысын да баштан ук җентекләп тикшергәннән соң, шушыларның һәммәсе турында сиңа эзлекле рәвештә язарга дигән фикергә килдем+.

Яхъяның туасы алдан мәгълүм булу

5Яһүдиядә[*] Һируд патша идарә иткән заманда, Абия нәселеннән булган руханилар төркемендә Зәкәрия атлы бер рухани яши иде. Аның хатыны Элисабет тә руханилар нәселеннән булып,+
6алар икесе дә Раббы әмерләрен һәм Ул кушканнарны төгәл үтәүче тәкъвалардан иде+. 7Инде олы яшькә җиткән бу икәүнең, Элисабет балага уза алмаганлыктан, балалары юк иде+.

8Зәкәрия төркеме үз нәүбәтендә Аллаһы хозурында рухани хезмәте башкарган бер көнне,+
9руханиларда кабул ителгәнчә жирәбә салып, Раббы йортында хуш исле сумала-майлар төтәсләү Зәкәриягә чыкты+.

10Аллаһы йортында хуш исле сумала-майлар көйрәткәндә, бар халык тышкы якта дога кылып торды+. 11Шулвакыт Зәкәрия алдында, хуш исле сумала-майлар көйрәтә торган мәзбәхтән уң якта, Раббы фәрештәсе пәйда булды+. 12Фәрештәне күргәч, Зәкәрия бик нык курыкты. 13Фәрештә исә аңа:

– Курыкма, Зәкәрия, синең догаң килеп иреште, – диде. – Хатының Элисабет сиңа ир бала тудырачак, син аңа Яхъя[*] дип исем кушарсың+. 14Ул сиңа сөенеч һәм шатлык китерер, аның тууына күпләр куаныр, 15чөнки Раббы каршында ул бөек булыр, шәраб һәм исерткеч эчемлекләр эчмәс, анасының карынында вакытта ук Изге Рух белән сугарылыр+. 16Исраил балаларының күбесен ул Раббыга, аларның үз Алласына кире кайтарыр. 17Ильясныкы кебек рухка һәм кодрәткә ия булып, Раббы алдыннан барыр, аталарны һәм балаларны татулаштырыр, Аллаһыга буйсынмасларны тәкъвалар юлына борыр һәм Раббының килүенә халыкны әзерләр+.

18Зәкәрия фәрештәдән:

– Моның шулай буласын мин ничек белермен? – дип сорады. – Мин инде карт, хатыным да олы яшьтә+.

19– Мин – Аллаһыга хезмәт итүче Җәбраилмен, – диде аңа фәрештә, – һәм мине Ул шушы куанычлы хәбәрне сиңа җиткерү өчен җибәрде+. 20Вакыты җиткәч, мин әйткәннәр чынга ашар. Ә хәзер, минем сүзләремә ышанмаган өчен, әйткәннәрем тормышка ашканчы, телсез булырсың һәм сөйләшә алмассың.

21Халык, Аллаһы йортында Зәкәриянең тоткарлануына аптырап, аны көтә бирде. 22Зәкәрия исә, Аллаһы йортыннан чыккач, сөйләшә алмады, һәм кешеләр аңа илаһи күренеш ирешкәнен аңладылар. Ул алар белән ишарәләр ярдәмендә аңлашты һәм телсез килеш кала бирде.

23Хезмәт башкару көннәре тәмамлангач, ул өенә кайтты. 24Күпмедер вакыттан соң хатыны Элисабет балага узды һәм биш ай буена кеше арасына чыкмады.

25– Минем хакка моны Раббы эшләде, Ул, миңа игътибар биреп, ил алдында йөз каралыгыннан коткарды, – диде ул+.

Гайсәнең туачагы алдан мәгълүм булу

26-27Элисабет балага узып, алтынчы ай киткәч, Аллаһы Җәбраил фәрештәне Гәлиләя өлкәсендәге Насара шәһәренә, Мәрьям исемле гыйффәтле кыз янына җибәрде. Әлеге Мәрьям Давыт нәселеннән булган Йосыф атлы кешегә ярәшелгән иде+. 28Мәрьям янына килеп, фәрештә:

– Иминлек сиңа! Аллаһының мәрхәмәтен кабул итүче син. Раббы синең белән! – диде+.

29Мәрьям исә бу сүзләрнең мәгънәсен аңларга тырышып кыенсынып калды. 30Фәрештә аңа:

– Курыкма, Мәрьям! Аллаһы сиңа мәрхәмәт кылды. 31Син буйга узарсың һәм Ир Бала табарсың, Аңа Гайсә[*] дип исем кушарсың+. 32Ул бөек булыр, Аны Хак Тәгаләнең Углы дип йөртерләр. Раббы Алла Аңа борынгы бабасы Давытның тәхетен бирер,+
33Ул Ягъкуб халкы өстеннән мәңге патшалык итәр, һәм патшалыгының ахыры булмас, – диде+.

34Мәрьям исә фәрештәдән:

– Ничек шулай була алыр икән? – дип сорады. – Мин бит әле кияүдә түгелмен!

35– Изге Рух иңеп, сине Аллаһы Тәгаләнең кодрәте каплап алачак, шуңа күрә синнән туачак Бала изге булыр һәм Аллаһы Углы дип аталыр, – дип җавап бирде фәрештә. –+
36Менә, кардәшең Элисабет тә картайган көнендә балага узды, ул ир бала көтә. Кешеләр аның турында, авырга уза алмый, дип әйтәләр иде, ә ул инде алтынчы аен авырлы, 37чөнки Аллаһы булдыра алмаган эш юк+.

38Шуннан Мәрьям:

– Мин – Раббы бәндәсемен, син ничек әйтсәң, шулай булсын, – диде.

Һәм фәрештә аның яныннан китеп барды.

Мәрьямнең Элисабет янына кунакка килүе

39Озак та үтмәстән Мәрьям ашыгып кына таулы Яһүдиядә урнашкан шәһәргә, Элисабетләргә китеп барды. 40Килеп җитеп, Зәкәриянең өенә керде һәм Элисабет белән исәнләште. 41Мәрьямнең сәламләвен ишетүгә, Элисабет карынындагы бала хәрәкәтләнеп куйды, һәм Элисабет Изге Рух белән сугарылды. 42Ул күтәренке тавыш белән:

– Хатыннар арасында син иң мөбарәге! Карыныңдагы балаң да мөбарәктер! – диде. – 43Ни өчен мин шундый илтифатка лаек булдым икән, минем янга Хакимемнең анасы килгән! 44Синең сәламеңне ишетүгә, карынымдагы балам шатлыгыннан талпынып куйды. 45Раббы тарафыннан үзенә әйтелгән сүзләрнең тормышка ашасына ышанган хатын бәхетледер!

Мәрьямнең мәдхиясе

46«Күңелем Раббыны данлый,+

47Рухым Аллаһыны, Коткаручымны уйлап шатлана,+

48чөнки Ул Үзенең күндәм колына игътибар итте.

Моннан соң барлык буыннар мине
бәхетле дип атарлар,+

49чөнки Кодрәт Иясе минем өчен бөек эшләр кылды!

Аның исеме мөкатдәс!+

50Үзеннән куркучыларга Ул буыннан-буынга шәфкать күрсәтә+.

51Үз кулы белән Ул куәтле эшләр кылды:

күңелендә тәкәббер уй йөрткәннәрне куып таратты+.

52Түрәләрне тәхетләреннән төшерде,
ә түбәндәгеләрне күтәрде+.

53Нигъмәтләре белән ачларның тамагын туйдырды,
ә байларны буш кул белән җибәрде+.
54-55Аталарыбызга биргән вәгъдәсе буенча,
хезмәтчесе Исраилгә ярдәм итте,
халкын исендә тотып,
Ибраһимга һәм аның нәселенә
мәңгегә шәфкать күрсәтте», – диде Мәрьям+.

56Мәрьям, өч айга якын Элисабет янында кунак булганнан соң, үз өенә кайтты.

Яхъяның тууы

57Элисабетнең бала табар вакыты җитте, һәм ул ир бала тудырды. 58Күршеләре һәм кардәшләре, Раббының Элисабеткә зур шәфкать күрсәтүен ишетеп, аның белән бергә куандылар. 59Сигезенче көнне баланы сөннәткә утыртырга килделәр һәм аны атасы исеме белән Зәкәрия дип атарга теләделәр+. 60Ләкин баланың анасы, каршы килеп:

– Юк, аның исеме Яхъя булырга тиеш, – диде.

61– Синең кардәшләрең арасында андый исемне йөртүче юк бит, – диделәр аңа, – 62һәм ишарәләр ярдәмендә баланың атасыннан нинди исем кушарга теләвен сорадылар.

63Зәкәрия, язар өчен, такта сорап алып: «Аның исеме Яхъя», – дип язды. Барысы да хәйран калдылар. 64Шул мизгелдә аның теле ачылды, һәм ул, Аллаһыны данлап сөйли башлады. 65Зәкәрия белән Элисабетнең күрше-тирәсендә яшәүчеләр барысы куркуга калды; таулы Яһүдиянең барлык төбәкләрендә шушы вакыйгалар турында гына сөйләделәр. 66Шушы турыда ишеткән һәркем, уйга калып, күңеленнән: «Бу бала кем булыр икән?» – дип баш ватты. Чөнки, дөрестән дә, Раббының кодрәте аның белән булды.

Зәкәриянең мәдхиясе

67Баланың атасы Зәкәрия, Изге Рух белән сугарылып, телгә килде һәм пәйгамбәрлек кылды:

68«Раббыны, Исраилнең Алласын, данлыйк,
чөнки Ул ярдәмгә килде һәм Үз халкын азат итте,+

69Үзенең колы Давыт нәселеннән
куәтле Коткаручыны җибәрде,+
70бу турыда Ул күп еллар элек
Үзенең изге пәйгамбәрләре аша әйткән иде.
71Коткаручы безне дошманнардан
һәм безне нәфрәт итүчеләрдән йолып алырга дип килде+.

72-75Дошманнарыбыз кулыннан котылгач,
гомеребезнең барлык көннәрендә
бернәрсәдән курыкмыйча,
Аллаһы алдында изге һәм тәкъва булып,
Аңа хезмәт итә алсын өчен,
Аллаһы шул рәвешле ата-бабаларыбызга
шәфкать күрсәтте,
Үзе төзегән изге килешүне –
атабыз Ибраһимга биргән антын –
исендә тотты++.
76Һәм син, сабый,
Аллаһы Тәгаләнең пәйгамбәре дип аталырсың,
чөнки, Раббыга юлны әзерләп,
Аның алдыннан барырсың,+
77Аның халкына,
гөнаһларыгыз кичерелгәч,
сезне котылу көтә, дип белдерерсең+.
78Аллабызның шәфкате ташып тора,
һәм шуңа күрә безгә
югарыдан таң кояшы иңәчәк;+

79караңгыда һәм үлем күләгәсендә утырганнарга яктылык бирү өчен,
аякларыбызны тынычлык юлына юнәлтү өчен киләчәк Ул»+.

80Ә бала үсә һәм рухи яктан ныгый бирде. Ул, Исраил халкына күренер вакыт җиткәнче, чүл якларында гомер сөрде+.

2

Гайсәнең тууы

2^1•Шул көннәрдә Рим кайсары Август[*] үз кул астындагы барлык җирләрдә халык санын исәпкә алырга фәрман бирде+. 2Халык санын исәпкә алу беренче тапкыр уздырылып, Сүрия өлкәсе белән ул заманда Квирини идарә итә иде. 3Теркәлү өчен, һәркем үз нәселенең шәһәренә кайтырга тиеш иде. 4Давыт нәселеннән булганга күрә, Йосыф та Гәлиләядәге Насара шәһәреннән Яһүдиягә, Давыт шәһәре саналган Бәйт-Лехемгә китте+. 5Исемлеккә теркәлер өчен, Йосыф үзенә ярәшелгән Мәрьям белән бергә барды. Бу вакытта Мәрьям авырлы иде. 6Бәйт-Лехемдә чакта Мәрьямнең бала табар вакыты җитте. 7Мәрьям үзенең беренче Баласын – Ир Бала тапты. Ул Аны биләде дә утлыкка салды, чөнки аларга кунак йортында урын табылмады.

Көтүчеләр һәм фәрештәләр

8Әлеге төндә шул тирәдә берничә көтүче кырда сарыкларын саклый иде. 9Кинәт кенә алар каршында Раббы фәрештәсе пәйда булып, әйләнә-тирә Раббы шөһрәтеннән балкып китте. Көтүчеләр бик нык курыктылар+.

10Фәрештә исә аларга:

– Курыкмагыз! Мин сезгә куанычлы хәбәр – бөтен халык өчен зур шатлык алып килдем, – диде. – 11Бүген Давыт шәһәрендә сезнең Коткаручыгыз – Мәсих, Хаким туды!+
12Сезгә менә шундый билге: утлыкта яткан биләүле Баланы күрерсез+.

13Кинәт фәрештә янында күк гаскәре – күп санлы фәрештәләр күренде, һәм алар:+

14«Күкләрдәге Аллаһыга дан!

Аллаһы илтифат күрсәткән кешеләргә җирдә иминлек булсын!» –

дип Аллаһыны данладылар+.

15Фәрештәләр күккә күтәрелгәннән соң, көтүчеләр бер-берсенә:

– Әйдәгез Бәйт-Лехемгә барыйк, анда ниләр булганны, Раббы әйткәннәрне күрик, – диделәр.

16Алар, ашыгып, Бәйт-Лехемгә килделәр һәм анда Мәрьям белән Йосыфны, утлыкта яткан Баланы күрделәр. 17Баланы күргәннән соң алар Аның хакында үзләренә әйтелгән сүзләрне башкаларга да сөйләделәр. 18Көтүчеләр сөйләгәнне ишеткән кешеләрнең барысы хәйран калды. 19Мәрьям исә боларның һәммәсен күңеленә салып куйды һәм шул хакта уйлап йөрде+.

20Ишеткән һәм күргән барлык нәрсәләр өчен Аллаһыны данлап һәм мактап, көтүчеләр үзләренең маллары янына кайттылар. Барысы да фәрештә әйткәнчә булды.

Гайсәне Аллаһы йортына алып килү

21Сигез көн үтеп, Баланы сөннәткә утырту вакыты җиткәч, Аңа Гайсә дигән исем куштылар. Әнкәсе Мәрьям авырга узганчы ук, Балага фәрештә әнә шул исемне кушкан иде+.

22Муса канунында әйтелгән пакьләнү көннәре тәмам булгач, Мәрьям белән Йосыф Баланы Раббы хозурына Иерусалимгә алып килделәр+. 23Чөнки Раббы канунында: «Ана карыныннан беренче булып туган һәр ир бала Раббыга багышланырга тиеш»[*], – дип язылган+. 24Раббы кануны буенча алар шулай ук «ике урман күгәрченен яки ике бала күгәрченне»[*] корбанга китерергә тиеш иде+.

Шимунның фатиха бирүе һәм аның пәйгамбәрлек сүзләре

25Ул заманнарда Иерусалимдә Шимун исемле бер кеше бар иде. Исраилгә юаныч килүен көтеп яшәүче тәкъва һәм диндар бу адәм Изге Рух белән сугарылган иде+. 26Изге Рух аңа: «Раббы Мәсихен күрмичә үлмәссең», – дип әйткән була. 27Изге Рух кушуы буенча әнә шул Шимун Аллаһы йортына килде. Канунда язылган йоланы башкару өчен, нарасый Гайсәнең ата-анасы Аны Аллаһы йортына алып килгәч, 28Шимун сабый Баланы кулларына алды һәм, Аллаһыны данлап:

29«И-и Хөкемдар, вәгъдәңне Син үтәдең,
иминлектә җибәрәсең колыңны,
30-32чөнки барча халыклар каршында
Син әзерләгән котылуны,
мәҗүсиләрнең күзен ачасы яктылыкны,
халкың Исраилгә киләчәк
данны күрдем», – диде+.

33Гайсәнең атасы һәм анасы Шимунның Бала хакында әйткән сүзләрен гаҗәпләнеп тыңлап тордылар. 34Шимун аларны фатихалады һәм Баланың анасы Мәрьямгә:

– Бу Бала Исраилдә күпләрнең егылуына һәм күтәрелүенә сәбәпче, Аллаһыдан килгән бер билге кебек булыр, ләкин күпләр аны кире кагар, 35күпләрнең күңелендәге уй-фикерләре ачылыр. Синең үзеңнең дә күңелеңә кылыч белән кадаган кебек булыр, – диде+.

Хөннәнең Аллаһыга шөкрана кылуы

36Аллаһы йортында Ашер ыругыннан Пенуил кызы Хөннә – шактый өлкән яшьтәге пәйгамбәр хатын бар иде. Кияүгә чыгып, ире белән җиде ел яшәгәннән соң 37тол калган бу хатынга сиксән дүрт яшь иде. Ул, һәрвакыт ураза тотып һәм дога кылып, Аллаһы йортында көне-төне Аллаһы хезмәтендә иде+.

38Хөннә дә, шунда алар янына килеп, Аллаһыга шөкрана кылды һәм Иерусалимнең азат ителүен күз текәп көткән кешеләрнең барысына Бала хакында сөйләде.

39Раббы кануны кушкан гамәлләрне тәмамлаганнан соң, Йосыф белән Мәрьям үзләре яшәгән шәһәргә, Гәлиләядәге Насарага әйләнеп кайттылар+. 40Бала исә үсә, ныгый, гакыл туплый бирде, һәм Аллаһының шәфкате Аның белән булды.

Яшүсмер Гайсә Аллаһы йортында

41Гайсәнең ата-анасы һәр елны Иерусалимгә Котылу бәйрәменә бара торган иде+. 42Гайсәгә унике яшь тулгач, алар гадәттәгечә Иерусалим шәһәренә бәйрәмгә килделәр. 43Бәйрәм көннәре үткәч, Йосыф белән Мәрьям кайтыр юлга чыктылар. Яшүсмер Гайсә исә Иерусалимдә калган булып чыкты, ә ата-анасы бу турыда белмәде+. 44Алар Аны, башка юлчылар белән бергә барадыр, дип уйладылар. Бер көнлек юл үткәннән соң, Аны кардәшләре һәм таныш-белешләре арасыннан эзли башладылар 45һәм, таба алмагач, кабат Иерусалимгә килделәр. 46Өч көннән соң Аны Аллаһы йортында таптылар. Ул яһүди укытучылар арасында аларны тыңлап һәм сораулар биреп утыра иде. 47Гайсәнең сүзләрен ишеткән һәркем Аның тирән акылына, биргән җавапларына хәйран калды. 48Аны күреп, ата-анасы бик гаҗәпләнде. Әнисе Аңа:

– Углым, ник алай эшләдең? Без әтиең белән Сине эзләдек, бик борчылдык, – диде.

49Гайсә аларга:

– Ни өчен сез мине эзлисез? Атам Йортында булырга тиешлегемне белмисезме әллә? – диде.

50Ләкин алар Аның сүзләрен аңламадылар+. 51Гайсә алар белән бергә Насарага әйләнеп кайтты һәм ата-анасына карата бик итагатьле булды. Әнисе Мәрьям бу хәлләрнең барысын күңеленә салып куйды+. 52Гайсә исә үсте, акыл җыйды; һәм үскән саен, Аллаһының вә бәндәләрнең илтифатын ныграк казана барды+.

3

Чумдыручы Яхъяның вәгазьләве

3^1•Кайсар Тибери хакимлегенең унбишенче елында, Яһүдиядә римлы Понти Пилат идарә иткән чорда, өлкә идарәчесе вазифасын Гәлиләядә – Һируд[*], Итурая һәм Трахунитис өлкәләрендә – аның бертуган кардәше Филип, Абилинидә Лусани башкарды+. 2Олуг рухани вазифасын Һаннас һәм Кәяфәс башкара иде. Шул көннәрдә чүлдә яшәүче Зәкәрия углы Яхъяга Аллаһы сүзе килеп иреште+. 3Шуннан Яхъя, Үрдүн елгасы тирәсендәге барлык төбәкләрне әйләнеп чыгып, тәүбәгә килүегезнең билгесе итеп суга чуму йоласын үтәгез, һәм Аллаһы сезнең гөнаһларыгызны кичерер, дип халыкны вәгазьләп йөрде. 4Ишагыйя пәйгамбәр китабында бу хакта болай дип язылган:

«Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга юл әзерләгез:
Аның барыр сукмакларын турайтыгыз,
5һәрбер чокыр тигезләнсен,
таулар һәм калку урыннар түбәнәйсен,
бормалы юллар турылансын,
сикәлтәләр тигезләнсен –
6шул чагында барча кешеләр
Аллаһының коткаруын күрерләр“»[*]+.

7Суга чуму йоласын үтәр өчен күпләп-күпләп килгән халыкка Яхъя:

– И-и сез, елан токымы! Башыгызга төшәсе Аллаһы ачу-ярсуыннан качып котыла алырбыз дигән фикерне кем әйтте сезгә? – диде. –+
8Тәүбәгә килүегезнең ихлас күңелдән икәнен эшегез белән раслагыз. «Безнең атабыз Ибраһим бит, котылырбыз!» дип уйлый күрмәгез. Шуны әйтәм сезгә: Аллаһы әнә шул ташлардан да Ибраһимга балалар бар кыла ала+. 9Агач тамыры янында балта әзер ята: яхшы җимеш бирмәүче һәр агачны, кисеп, утка ташлыйлар+.

10– Безгә нәрсә эшләргә соң? – дип сораган халыкка Яхъя:+

11– Ике күлмәге булган кеше аның берсен күлмәксезгә бирсен. Ризыгы барлар ашарына булмаган кеше белән бүлешсен, – дип җавап кайтара иде+.

12Суга чумдыру йоласын үтәр өчен, салым җыючылар да килделәр һәм Яхъядан:

– Остаз! Ә безгә нәрсә эшләргә? – дип сорадылар.

13Ул аларга:

– Тиешеннән артыгын таләп итмәгез, – дип җавап бирде.

14Гаскәриләр дә:

– Ә безгә нәрсә эшләргә? – дип сорады.

– Беркемнән дә көчләп, янап әйбер алмагыз. Хезмәт хакыгыздан канәгать булыгыз, – диде Яхъя+.

15Халык өметләнеп яшәде; Яхъя хакында күңеленнән һәркем: «Мәсих шул түгел микән?» – дип уйлады+. 16Әмма Яхъя аларның барысына болай дип җавап бирде:

– Мин сезне суга чумдырам. Ләкин миннән кодрәтлерәк Берәү килә, мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен. Ул башкарган чумдыру Изге Рух һәм ут белән булыр+. 17Ындырдагы ашлыкны җилгәрер өчен, Ул кулына җилгәргеч тоткан; бодаен, аерып, келәтенә салыр, ә кибәген сүнмәс утта яндырыр+.

18Яхъя шулай, халыкка күп нәрсәләр турында үгет-нәсыйхәт биреп, Яхшы хәбәрне бәян итеп йөрде. 19Әмма өлкә идарәчесе Һируд, бертуган кардәшенең хатыны Һирудия белән булган мөнәсәбәтләре һәм башка явызлыклары өчен Яхъя тарафыннан фаш ителеп, 20кылган җинаятьләренә тагын бер җинаять өстәде – Яхъяны зинданга утыртты+.

Гайсәнең суга чуму йоласын үтәве

21•Бар халык суга чуму йоласын үтәгән вакытта, Гайсә дә бу йоланы үтәде. Ул дога кылып торган чакта, күк капусы ачылды да+
22Аңа күгәрчен рәвешендә Изге Рух иңде, һәм күкләрдән:

– Син – Минем сөекле Углым; Син – Минем куанычым! – дигән сүзләр яңгырады+.

Гайсәнең нәсел шәҗәрәсе

23•Хезмәтен башлаган вакытта, Гайсә утыз яшьләр чамасында иде. Кешеләр Аны Йосыф углы дип уйлады. Эли углы Йосыфның ата-бабалары шулар: Эли,+
24Маттат, Леви, Мәлки, Яннай, Йосыф, 25Мәттития, Амотс, Нахум, Һесли, Нәггәй, 26Махат, Мәттития, Шымгый, Йосых, Йода, 27Йоханан, Риса, Зеруббабел, Шеһалтиел, Нер,+
28Мәлки, Адди, Көсам, Элмадам, Эр, 29Ешуа, Элигызыр, Йорим, Маттат, Леви, 30Шимун, Яһүдә, Йосыф, Йонам, Эльякыйм, 31Мелеа, Менна, Маттата, Натан, Давыт,+
32Ишай, Обид, Богаз, Салмон, Нахшон,+
33Амминадаб, Админ, Арни, Хесрон, Перес, Яһүдә,+
34Ягъкуб, Исхак, Ибраһим, Терах, Нахор,+
35Серуг, Регу, Пелег, Гыйбер, Шелах, 36Кынан, Әрпәхшәд, Шем, Нух, Ләмех, 37Мәтушелах, Ханох, Еред, Маһалалел, Кынан, 38Энош, Шет, Адәм, Адәм исә – Аллаһы углы+.

4

Гайсәнең иблис тарафыннан вәсвәсәгә салынуы

4^1•Изге Рух белән сугарылган Гайсә Үрдүн буеннан чүлгә китте, һәм Рух Аны чүл буйлап йөртте. 2Гайсә, чүлдә кырык көн булып, иблис тарафыннан вәсвәсәгә салынды. Ул бернәрсә ашамады һәм соңгы көннәрендә бик ачыкты+. 3Шунда иблис Аңа:

– Әгәр син Аллаһы Углы булсаң, бу ташка боер, икмәккә әйләнсен! – диде.

4Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Изге язмада: «Кеше икмәк белән генә яшәми»[*], – дип әйтелгән+.

5Шуннан соң иблис Гайсәне югарыга алып менде һәм мизгел эчендә Аңа галәмдәге барлык патшалыкларны күрсәтте.

6– Шушы патшалыкларның барысы өстеннән хакимлекне һәм аларның данын сиңа тапшырам, – диде Аңа иблис, – чөнки аларның барысы миңа бирелгән, һәм мин аларны кемгә теләсәм, шуңа бирә алам+. 7Шулай итеп, миңа табынсаң, барысы да Синеке булыр.

8Моңа каршы Гайсә болай дип җавап бирде:

– Изге язмада: «Раббы Аллаңа табын, Аңа гына хезмәт ит»[*], – дип әйтелгән+.

9Шуннан соң иблис Гайсәне Иерусалимгә алып китте. Ул Аны Аллаһы йортының иң биек урынына китереп бастырды да:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, шушы урыннан түбәнгә ташлан. 10Изге язмада:

«Ул Үзенең фәрештәләренә
Синең хакта кайгыртырга әмер бирер+.
11Алар Сине кулларына күтәреп алырлар,
аякларың ташка абынмас»[*], –

дип язылган бит, – диде.

12Гайсә аңа җавап бирде:

– Изге язмада: «Раббы Аллаңны сынама»[*], – дип язылган+.

13Иблис исә, барча вәсвәсәләрен тәмамлаганнан соң, икенче бер уңайлы вакытка кадәр Аның яныннан китте.

14•Рухның кодрәте белән сугарылган Гайсә Гәлиләягә кайтты. Аның хакындагы хәбәр бөтен тирә-якка таралды. 15Ул гыйбадәтханәләрдә халыкка гыйлем бирде, һәм барысы Аңа дан-мактау яудырды+.

Гайсәнең Насарада инкяр ителүе

16Гайсә Үзе үскән шәһәргә – Насарага килде һәм, гадәттәгечә, шимбә көнне гыйбадәтханәгә керде. Изге язманы укырга дип урыныннан торгач,+
17Аңа Ишагыйя пәйгамбәрнең язмасын бирделәр. Гайсә, кулъязма төргәген ачып, мондый сүзләр язылган урынны тапты:

18-19«Раббының Рухы Минем өстә,
чөнки Ул Мине, майлап, махсус эшкә сайлады.
Ул Мине фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр җиткерергә,
әсирләргә: Котылырсыз!», сукырларга: Күзегез ачылыр!» – дип белдерер,
җәберләнгәннәрне – иреккә чыгарыр,

Раббының шәфкать күрсәтү елы җиткәнне хәбәр итәр өчен җибәрде»[*]+.

20Гайсә төргәкне, җыеп, хезмәтчегә кайтарып бирде дә урынына утырды. Гыйбадәтханәдәгеләрнең күзләре Аңа текәлгән иде.

21Ул аларга:

– Бүген, сез Язманы тыңлаганда, бу сүзләр тормышка ашты, – диде.

22Барысы да Гайсәне мактадылар һәм Аның мәрхәмәт тулы сүзләренә таң калып:

– Йосыф углы түгелме соң бу? – диештеләр.

23Гайсә аларга:

– Сез Миңа, әлбәттә, «Табиб! Башта үзеңне дәвала» дигән мәкальне әйтерсез. Сез: «Кәпәрнаумда кылган эшләреңне ишеттек. Монда, Үз шәһәреңдә дә шуларны кабатла», – диярсез+. 24Хак сүз әйтәм сезгә: бер пәйгамбәрне дә үз илендә теләп кабул итмиләр, – диде. –+
25Бу чынлап та шулай: Ильяс пәйгамбәр заманында, өч ел ярымга күкләр ябылып, яңгыр яумады, һәм бөтен Исраил илендә зур ачлык булды. Исраилдә тол хатыннар күбәйде,+
26ләкин Ильяс аларның берсе янына да түгел, ә Сидун җирендәге Сарепат шәһәрендә яшәүче бер тол хатын янына җибәрелде+. 27Шулай ук Элиша пәйгамбәр заманында да Исраилдә махаулылар[*] күп иде, әмма сүрияле Нагаманнан башка бер генә махаулы да тазарынмады[*]+.

28Бу сүзләрне ишеткәч, гыйбадәтханәдәге халыкның бик нык ачуы чыкты. 29Алар урыннарыннан тордылар да Гайсәне шәһәрдән көчләп алып чыктылар һәм, кыядан төртеп төшерергә уйлап, шәһәр салынган тауның читенә китереп бастырдылар. 30Әмма Гайсә халык төркемен ерып узып китеп барды+.

Гайсәнең җенне куып чыгаруы

31•Шуннан Гайсә Гәлиләя җирендәге Кәпәрнаум шәһәренә килде һәм шимбә көнне халыкка гыйлем бирде+. 32Гайсә сөйләгәннәргә барысы да хәйран калды, чөнки Ул хакимлеккә ия булган кеше сыман өйрәтте+. 33Гыйбадәтханәдә җен кагылган бер адәм бар иде. Әнә шул адәм кинәт кенә:

34– Ә-ә, насаралы Гайсә, Сиңа бездән нәрсә кирәк?! Син безне һәлак итәр өчен килдеңме? Синең Кем икәнеңне беләм мин. Син – Аллаһының Изгесе, – дип бар көченә кычкырып җибәрде+.

35– Шым бул! Чык аңардан! – дип боерды Гайсә җенгә.

Җен исә, бар халык алдында теге кешене егып ташлап, һичбер зыян китермичә аңардан чыгып китте+. 36Барысы, таң калып:

– Бу нинди сүзләр икән? Явыз рухларга Ул көч вә кодрәт белән боерык бирә, һәм тегеләр чыгып китәләр, – диештеләр.

37Аның хакында хәбәр бөтен тирә-якка таралды.

Шимун кайнанасының савыгуы

38•Гайсә гыйбадәтханәдән Шимун өенә китте. Шимунның кайнанасы, бик нык кызышып, авырып ята икән. Гайсәнең аңа ярдәм итүен үтенделәр+. 39Ул, хатын янына килеп, аңа таба иелде дә, әмер биреп, хатынның кызышуын туктатты. Шимунның кайнанасы шундук торып басты һәм аларга табын әзерли башлады.

Гайсәнең күпләрне савыктыруы

40Төрле авырулардан газап чигүчеләрнең барысын да якыннары кояш баеган вакытта Гайсә янына алып килделәр. Ул, хаста кешеләрнең һәрберсенә куллары белән орынып, аларны савыктырды. 41Шулай ук байтак кешедән: «Син – Аллаһы Углы», – дип кычкыра-кычкыра җеннәр дә чыкты. Әмма Гайсә җеннәрне сөйләүдән тыйды, чөнки алар Аның Мәсих икәнлеген белә иде+.

42•Көн тууга Гайсә, өйдән чыгып, аулак урынга китте. Халык Аны эзләргә тотынды, тапкач исә, үз янында тоткарлап калырга тырышты+.

43Ләкин Ул аларга:

– Мин башка шәһәрләрдә дә Аллаһы Патшалыгы хакындагы Яхшы хәбәрне җиткерергә тиешмен, чөнки Мин шуның өчен җибәрелдем, – диде+.

44Шулай итеп, Ул Яһүдия җирендәге гыйбадәтханәләрдә Яхшы хәбәрне сөйләп йөрүен дәвам итте.

5

Гайсәнең беренче шәкертләре

5^1•Беркөнне Геннисарет күле[*] буена җыелган халык, Аллаһы сүзен тыңларга теләп, Гайсәне төрле яклап кысрыклый башлады+. 2Шунда Ул яр буендагы ике көймәне күрде. Балыкчылар, әлеге көймәләрдән чыгып, ятьмәләрен юа иде. 3Гайсә көймәләрнең берсенә керде дә (ул көймә Шимунныкы иде) ярдан бераз арырак китәргә сорады һәм көймәдә утырган килеш халыкка гыйлем бирергә кереште.

4Сүзен тәмамлагач, Ул:

– Шимун, тирәнрәк урынга китеп, ятьмәләрегезне салыгыз, – диде+.

5Шимун Аңа:

– Остаз! Без төн буе тырыштык, ләкин һичнәрсә тота алмадык. Шулай да, Син кушасың икән, ятьмәне салам, – дип җавап бирде.

6Шулай эшләделәр, һәм аларга бик күп балык эләкте, хәтта ятьмәләре ертыла башлады. 7Шуннан балыкчылар, икенче көймәдәге иптәшләренә кул болгап, аларны ярдәмгә чакырдылар. Тегеләре килгәч, бергәләп ике көймәне дә шыгрым тутырдылар, көймәләре аздан гына батмый калды. 8Шимун Петер, шушы хәлне күреп, Гайсә алдында тезләренә егылды да:

– Хакимем, кит янымнан, мин гөнаһлы кешемен! – диде+.

9Ул да, аның белән булган кешеләр дә, тотылган балыкның күплегенә гаҗәпләнеп, куркып калдылар. 10Шулай ук Шимунның иптәшләре – Зебедәй угыллары Ягъкуб белән Яхъя да хәйран калды. Гайсә Шимунга:

– Курыкма, бүгеннән башлап, син кеше аулаучы[*] булырсың, – диде+. 11Көймәләрен ярга тартып чыгаргач, алар, бөтен нәрсәләрен калдырып, Гайсәгә ияреп киттеләр.

Гайсәнең махаулыны савыктыруы

12•Гайсә бер шәһәрдә булганда, янына бөтен тәнен махау зәхмәте баскан бер кеше килде һәм, Гайсәне күргәч, йөзтүбән капланды да ялварып:

– Әфәндем! Әгәр теләсәң, мине тазарта алыр идең Син, – диде+.

13Гайсә, кулын сузып, аңа орынды һәм:

– Әйе, телим. Тазарын! – диде, һәм әлеге кеше шундук махаудан арынды. 14Гайсә аңа бу турыда беркемгә сөйләмәскә кушты.

– Бар, руханига күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында таләп ителгән корбаныңны китер, – диде+.

15Әмма Гайсә турындагы хәбәр таралганнан-тарала гына барды. Аны тыңлар һәм чиреннән арыныр өчен, янына берөзлексез халык агылды. 16Ә Гайсә, вакыт-вакыт аулак урыннарга китеп, дога кыла иде+.

Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы

17•Беркөнне, Гайсә халыкка гыйлем биргән вакытта, Гәлиләянең һәм Яһүдиянең барлык авылларыннан, Иерусалимнән килгән фарисейлар һәм канун укытучылары да шунда утыра иделәр. Раббының кодрәте Аның белән иде, һәм Ул авыруларны савыктырды+.

18Берничә ир-ат паралич суккан берәүне ятагы белән күтәреп алып килделәр һәм аны, Гайсә каршына кертеп яткырыр өчен, өйгә алып кермәкче булдылар. 19Ләкин халык арасыннан үтә алмаганга күрә, өй түбәсенә менеп, чирәпне сүтеп алдылар да авыруны ятагы белән бергә Гайсәнең алдына төшерделәр. 20Гайсә, аларның ышануларын күреп, теге кешегә:

– Дустым, синең гөнаһларың кичерелде, – диде+.

21Канун белгечләре һәм фарисейлар:

– Көфер сүз сөйләүче бу Кеше – Кем ул? Гөнаһларны Аллаһыдан башка кем кичерә алсын?! – диештеләр+.

22Гайсә, аларның уйларын белеп:

– Ни өчен сез шулай уйлыйсыз? – диде. – 23«Гөнаһларың кичерелде», – дип әйтү яисә: «Тор да йөреп кит!» – дип әйтү җиңелрәкме? 24Адәм Углының җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз.

Шуннан Гайсә, паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп:

– Сиңа әйтәм: тор да, ятагыңны алып, өеңә кайт! – диде.

25Теге кеше шундук бөтенесенең күз алдында торды да, ятагын алып, Аллаһыны данлый-данлый өенә кайтып китте. 26Барысы да, таң калып, Аллаһыны данладылар:

– Без бүген искитәрлек нәрсәләр күрдек, – диде һәммәсе, куркуга төшеп.

Гайсәнең Левине чакыруы

27•Шуннан Гайсә ул йорттан чыгып китте. Салым җыя торган урынга җиткәч, Ул шунда утырып торган Леви атлы салым җыючыны күрде.

– Миңа ияр! – диде Ул аңа.

28Леви торды да, бөтен эшен калдырып, Гайсә артыннан китте.

29Аннары Леви үзенең өендә Гайсә хөрмәтенә зур мәҗлес җыйды. Кунаклар арасында салым җыючылар да, башка кешеләр дә күп иде+. 30Фарисейлар һәм аларның канун белгечләре, ачуланып, Гайсәнең шәкертләренә:

– Ни өчен сез салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап-эчеп утырасыз? – диделәр+.

31Гайсә аларга:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, ә авыруларга кирәк. 32Мин тәкъваларны түгел, ә гөнаһлыларны тәүбәгә чакырырга дип килдем, – дип җавап бирде+.

Ураза тоту турындагы сораулар

33•Шуннан алар Гайсәгә:

– Яхъяның да, фарисейларның да шәкертләре еш кына ураза тота һәм дога кылалар, ә Синекеләр ашыйлар, эчәләр, – диделәр+.

34Ул исә аларга:

– Кияү әле яннарында чакта, туйдагы кунакларны ураза тотарга мәҗбүр итеп буламы+? 35Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чагында алар ураза тотарлар, – диде+.

36Ул аларга кинаяле бер хикәя сөйләде:

– Берәү дә, яңа киемнән ямаулык кисеп алып, иске киемне ямамый, югыйсә яңасы да бозыла, иске киемгә дә яңа тукымадан салынган ямаулык бармый. 37Берәү дә яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмый, чөнки яңа шәраб турсыкны тишәр һәм шәраб та агып бетәр, турсык та әрәм булыр. 38Киресенчә, яңа шәраб яңа турсыкка салынырга тиеш. 39Беркем дә, иске шәрабны эчкәннән соң, яңасын эчәргә теләмәс, «Искесе яхшырак шул», – дияр.

6

6^1•Шимбә көннәрнең берсендә, Гайсә Үз шәкертләре белән иген кыры буйлап барган чакта, шәкертләре башак өзде һәм, учларында уып, бодай бөртеге ашады+.

2Фарисейларның кайберләре шунда аларга:

– Ни өчен сез шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлисез? – диделәр+.

3Гайсә аларга:

– Давыт һәм аның юлдашлары ачыккач, Давытның нәрсә эшләве хакында укыганыгыз булмадымыни+? 4Ул, Изге йортка кереп, руханилардан башка беркемгә дә ашарга рөхсәт ителмәгән, Аллаһыга багышланган икмәкләрне алып ашаган, үзенең юлдашларына да биргән[*], – дип җавап кайтарды+
5һәм, сүзен тәмамлап: – Адәм Углы – шимбә көннең Хуҗасы, – диде.

Гайсәнең корышкан куллы кешене савыктыруы

6Икенче бер шимбәдә Гайсә, гыйбадәтханәгә килеп, халыкка гыйлем бирде. Анда уң кулы корышкан бер кеше бар иде+. 7Канун белгечләре һәм фарисейлар исә, Гайсәне гаепләргә сәбәп эзләп, шимбә көнне авыруларны савыктырмасмы икән, дип Аны күзәтеп тордылар+. 8Ә Гайсә, аларның уйларын белеп, кулы корышкан кешегә:

– Тор да уртага чыгып бас, – диде.

Теге кеше уртага килеп басты.

9– Мин сезгә шундый сорау бирәм, – диде Гайсә канун белгечләренә һәм фарисейларга, – шимбә көнне яхшылык эшләргә рөхсәт ителәме, әллә яманлыкны? Кеше гомерен саклап калыргамы, әллә аны харап итәргәме+?

10Гайсә, һәммәсен күздән кичереп, теге кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Теге кеше шулай эшләде, һәм аның кулы савыкты+. 11Фарисейларның һәм канун белгечләренең бик нык ачулары чыкты, һәм алар, Гайсәгә каршы нәрсә эшләргә икән, дип киңәшергә тотындылар.

Унике рәсүлне сайлау

12•Шул көннәрдә Гайсә, дога кылу өчен, тауга күтәрелде һәм төн буе Аллаһыга дога кылды. 13Иртәгесен шәкертләрен Үзе янына чакырды да алар арасыннан уникесен сайлап алып, рәсүлләр дип атады. 14Ул Петер дип исем кушкан Шимунны һәм аның бертуган кардәше Әндрине, Ягъкубны, Яхъяны, Филипне, Бартулумайны,+
15Маттайны, Томасны, Һалфай углы Ягъкубны, Көрәшче кушаматлы Шимунны[*],+
16Ягъкуб углы Яһүдәне һәм соңыннан хыянәтче булачак Яһүдә Искариотны сайлап алды+.

Гайсәнең бик күп кешене савыктыруы

17•Гайсә рәсүлләр белән бергә таудан төште. Тау итәгендәге тигез җиргә Аның күп санлы шәкертләре, бөтен Яһүдиядән, Иерусалимнән, Сур һәм Сидун шәһәрләре урнашкан диңгез буе төбәкләреннән 18Гайсәне тыңлар, авыруларыннан арыныр өчен, байтак халык килгән иде. Явыз рухлардан газап чигүчеләр дә сихәтләнеп китә иде. 19Һәммәсе Гайсәгә орынырга омтылды, чөнки Аңардан бөркелгән кодрәт барысын да савыктыра иде+.

Бәхетле булганнар һәм кайгыга тарыганнар

20Шәкертләренә карап, Гайсә сөйли башлады:

«Фәкыйрьләр, сез бәхетле,
чөнки Аллаһы Патшалыгы сезнеке+.

21Әй сез, хәзер ач калганнар, бәхетлесез!

Сез тук булачаксыз.

Әй сез, күз яше коючылар, бәхетлесез!

Сез сөенечтән көләчәксез+.

22Адәм Углы хакына кешеләр сезне нәфрәт итсә, үз араларыннан куып җибәрсә, хурласа һәм исемегезгә тап төшерсә – сез бәхетле+. 23Шул көнне куаныгыз һәм шатлыктан сикерегез, чөнки күктә сезгә әҗере зур булачак. Ул кешеләрнең ата-бабалары да пәйгамбәрләр белән шулай эшләгәннәр+.

24Ә сезгә, байлар, – кайгы!

Сез инде җитәрлек юандыгыз+.

25Хәзер тук булганнар, сезгә – кайгы!

Сез ачка интегерсез.

Бүген авыз ерып көлүчеләр, сезгә – кайгы!

Сез хәсрәт чигәрсез һәм еларсыз+.

26Сезне бар кеше мактый икән,
сезгә – кайгы!

Чөнки аларның аталары да
ялган пәйгамбәрләрне шулай мактаганнар+.

Дошманнарыгызны яратыгыз

27•Ә сезгә, мине тыңлаучыларга, болай дип әйтәм: дошманнарыгызны яратыгыз, сезне нәфрәт итүчеләргә яхшылык эшләгез, 28сезне каргаучыларны фатихалагыз һәм үзегезне рәнҗетүчеләр өчен дога кылыгыз+. 29Бер яңагыңа суккан кешегә икенче яңагыңны да куй, өске киемеңне тартып алучыга күлмәгеңне дә алырга комачаулама+. 30Сораган һәр кешегә бир, һәм үзеңнекен алган кешедән кире сорама+. 31Кешеләрнең сезгә нәрсә эшләвен теләсәгез, үзегез дә кешеләргә шуны эшләгез+.

32Үзегезне яратучыларны гына яратсагыз, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Үзләрен яратучыларны гөнаһлылар да ярата. 33Үзегезгә яхшылык кылучыларга гына яхшылык эшләсәгез, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар да шулай эшли. 34Бурычка биргәндә, кире алырмын, дип уйласагыз, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар да, башка гөнаһлыларга бурычка биргәндә, шуның кадәр үк кире кайтарып алырмын, дип уйлап бирәләр. 35Ә сез, киресенчә, дошманнарыгызны яратыгыз, аларга яхшылык эшләгез, кире алырмын, дип өметләнмичә бурычка бирегез. Шулай эшләсәгез, сезгә әҗере зур булыр, һәм сез Аллаһы Тәгаләнең балалары булырсыз. Яхшылыкның кадерен белмәүчеләргә һәм явызларга да миһербанлы бит Ул+. 36Күктәге Атагыз шәфкатьле булган кебек, сез дә шәфкатьле булыгыз+.

Башкаларны хөкем итмәгез

37•Башкаларны хөкем итмәгез, шул чагында сезне дә хөкем итмәсләр. Беркемне гаепләмәгез, шул чагында үзегезне дә гаепләмәсләр. Кичерегез, һәм сезне дә кичерерләр+. 38Бирегез, һәм сезгә дә бирерләр, итәгегезгә күп итеп салырлар, үлчәү савытын селкетеп, баскалап тыгызларлар, кырыеннан түгелә башлаганчы тутырырлар. Нинди үлчәм белән үлчәп бирсәгез, үзегезгә дә шундый үлчәм белән үлчәрләр»+.

39Гайсә аларга гыйбрәтле бер сүз сөйләде:

«Сукыр сукырны җитәкләп бара аламы? Икесе дә чокырга егылып төшмәсме+?

40Шәкерт үзенең остазыннан өстен була алмый, әмма өйрәнеп җиткәннән соң, һәркем остазы кебек була+.

41Ничек син туганыңның күзендәге чүп бөртеген күрәсең, ә үз күзеңдәге бүрәнәне сизмисең? 42Ничек син, үз күзеңдә бүрәнә була торып, туганыңа: „Кая, туганым, күзеңдәге чүпне алыйм әле“, – дип әйтә аласың? Икейөзле! Элек үз күзеңдәге бүрәнәне чыгар, шуннан күзең яхшырак күрер, һәм туганыңның күзендәге чүпне ала алырсың.

43•Бер яхшы агач та начар җимеш бирми, һәм, киресенчә, бер начар агач та яхшы җимеш китерми. 44Һәр агачны җимешенә карап таныйлар! Күгән куагыннан – инҗир, ә чәнечкеле агачтан йөзем җыймыйлар. 45Яхшы кеше күңелендәге яхшылык хәзинәсеннән яхшылык бөркелә, ә явыз кеше күңелендәге явызлык хәзинәсеннән явызлык саркый. Чөнки кеше күңеленнән нәрсә ташыса, аның телендә дә шул була+.

Ике төзүче

46•Ни өчен сез Миңа: „Хакимем! Хакимем!“ – дисез, ә үзегез Мин әйткәннәрне үтәмисез+? 47Яныма килеп, Мине ишетеп, сүзләремне үтәүчене менә нинди кешегә тиңләп була: 48ул, йорт төзегәндә җирне тирән итеп казып, аны таш нигез өстенә салган кеше кебек. Ташкын вакытында ярларыннан чыккан сулар йортка килеп бәрелгән, ләкин аны селкетә алмаган, чөнки ул нык итеп төзелгән+. 49Ә инде ишетеп тә сүзләремне үтәмәүче кеше – нигез салмыйча гына җир өстенә йорт төзегән кеше кебек. Ташкын сулар йортка килеп бәрелгән, һәм ул шундук авып төшкән – аңардан берни калмаган».

7

Йөзбашының авыру хезмәтчесен савыктыру

7^1•Халыкка җиткерәсе сүзләрен сөйләп бетергәннән соң, Гайсә Кәпәрнаумга килде.

2Бер йөзбашының бик ихтирам иткән хезмәтчесе, авырып китеп, үлем хәлендә ята икән. 3Гайсә турында ишеткәч, йөзбашы «Килеп, хезмәтчемне коткарсын иде» дигән үтенеч белән яһүдиләрнең өлкәннәрен Гайсә янына җибәрде. 4-5Гайсә янына килгәч, алар:

– Ул йөзбашы Синең ярдәмеңә лаек, чөнки безнең халыкны ярата. Гыйбадәтханәне дә безгә ул салдырды, – дип, чын күңелдән ялвардылар+.

6Шуннан Гайсә алар белән китте. Йөзбашының өенә җитәргә аз гына калгач, йөзбашы, Гайсәгә шушы сүзләрне әйтергә дип, дусларын җибәрде:

– Мәшәкатьләнмә, Әфәндем! Сине үз йортымда кабул итәргә мин лаек түгелмен. 7Шуңа күрә Синең каршыңа барырга да үземне лаеклы дип санамадым. Син әйт кенә, һәм хезмәтчем савыгачак+. 8Мин үзем дә буйсынудагы кешемен, үземнең дә кул астымда гаскәриләр бар. Аларның берәрсенә: «Кит», – дисәм, китә. Икенчесенә: «Кил», – дисәм, килә. Хезмәтчемә: «Моны эшлә», – дисәм, эшли.

9Бу сүзләрне ишетеп, Гайсә хәйран калды һәм, борылып, Үзе артыннан ияреп баручы халыкка:

– Мин сезгә шуны әйтәм: хәтта Исраилдә дә мондый ышануны күрмәгән идем, – диде.

10Гозер белән килүчеләр, әйләнеп кайтып, авыру хезмәтченең савыккан булуын күрделәр.

Тол хатынның үлгән углын терелтү

11Озак та үтмәстән Гайсә Наин дип аталган шәһәргә китте. Аның артыннан шәкертләре һәм бик күп халык ияреп барды. 12Гайсә шәһәр капкасына якынлашып килгәндә, шәһәрдән бер мәетне күтәреп чыгып баралар иде. Бер тол хатынның бердәнбер углы үлгән икән. Хатын белән бергә күп кенә кешеләр чыгып килә иде. 13Хаким Гайсә, хатынны күреп, бик кызганды.

– Елама, – диде Ул аңа+.

14Аннары Гайсә, алар янына килеп, табутка кулын тидерде. Табутны күтәреп баручылар туктадылар, һәм Гайсә:

– Егет, сиңа әйтәм, тор! – диде+.

15Үлгән егет торып утырды һәм сөйләшә башлады. Шулай итеп, Гайсә аны анасына кайтарып бирде+. 16Барысы курка калдылар һәм Аллаһыны данладылар.

– Безнең арадан бөек Пәйгамбәр чыкты. Аллаһы Үз халкына ярдәмгә килде, – диделәр+.

17Гайсә хакындагы хәбәр бөтен яһүдиләр иленә һәм әйләнә-тирәгә таралды.

Гайсәнең Яхъяга биргән җавабы

18-19•Чумдыручы Яхъяның шәкертләре бу хәлләрнең барысы хакында остазларына сөйләделәр. Ул: «Килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтикме?» – дип сорарга Хаким Гайсә янына ике шәкертен җибәрде+. 20Гайсә янына килгәч, алар:

– Чумдыручы Яхъя Синнән: «Килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтикме?» – дип сорарга җибәрде, – диделәр.

21Ул вакытта Гайсә күпләрне сырхаулардан, көчле авырулардан, явыз рухлардан савыктырган һәм күп сукырларны күзле иткән иде.

22Яхъяның хәбәрчеләренә Гайсә болай дип җавап бирде:

– Барыгыз, күргәннәрегезне һәм ишеткәннәрегезне Яхъяга кайтып сөйләгез: сукырлар янә күрә, аксаклар йөри, махаулылар тазарына, чукраклар ишетә, үлгәннәр терелә, фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр игълан ителә+.

23Минем хакта кем шикләнми, шул бәхетле+.

24Яхъяның хәбәрчеләре киткәч, Гайсә халыкка Яхъя хакында сөйли башлады:

– Сез чүлгә нәрсә карарга бардыгыз? Җилдә тирбәлә торган камышны карарга дипме+? 25Нәрсә карарга бардыгыз инде сез? Купшы киемнәр кигән кешенеме? Ә бит кыйммәтле киемнәргә киенүчеләр һәм зиннәттә яшәүчеләр – патша сарайларында. 26Ул чакта нәрсә карарга бардыгыз? Пәйгамбәрнеме? Әйе! Мин сезгә әйтәм, ул пәйгамбәрдән дә бөегрәк!+
27Изге язмада:

«Менә, Мин алдыңнан
хәбәрчемне җибәрәм,
Синең алдыңнан ул юл әзерләр»[*], –

дип язылган сүзләр аның турында+.

28Мин сезгә шуны әйтәм: хатын-кыз тудырган кешеләр арасында Яхъядан бөегрәк берәү дә юк. Шуңа карамастан Аллаһы Патшалыгында иң кечесе дип хисапланучы да аңардан бөегрәк, – диде Гайсә+.

29Бу сүзләрне ишеткән бар халык, хәтта салым җыючылар да Аллаһы юлын хак дип таныдылар, чөнки алар Яхъя янында суга чумдыру йоласын үтәгән иделәр+. 30Ләкин фарисейлар һәм канун белгечләре, Аллаһы ихтыярына каршы килеп, Яхъя тарафыннан суга чумдырылырга теләмәделәр.

31– Бүгенге буынны кемгә тиңләп була, кемгә охшаган алар? – дип сүзен дәвам итте Гайсә. –

32«Без сезгә күңелле көйләр уйнадык,
ә сез биемәдегез.
Без кайгылы җырлар җырладык,
ә сез еламадыгыз», –

дип, базар мәйданында бер-берсенә кычкырып утыручы балаларга охшый алар. 33Чумдыручы Яхъя килде; ул икмәк тә ашамый, шәраб та эчми. Ә сез: «Аңа җен кагылган», – дисез+. 34Адәм Углы килде. Ул ашый да, эчә дә, ә сез: «Күрегезче, менә бирән, эчкече, салым җыючыларның һәм гөнаһлыларның дусты», – дисез+.

35Ә Аллаһының Зирәклеге барлык балалары тарафыннан хак дип исбат ителә.

Гөнаһлы хатынның Гайсә аякларын майлавы

36•Фарисейларның берсе Гайсәне ашка чакырды. Гайсә, фарисейның өенә кереп, табын янына утырды. 37Әлеге шәһәрдә яшәүче гөнаһлы бер хатын, Гайсәнең фарисей өендә ашап утыруын белеп, алебастр[*] савытка салынган хуш исле май алды да шул йортка килде. 38Ул Гайсә артында елап басып торды, күз яшьләре Аның аякларын чылатты. Хатын, Гайсәнең аякларына тамган күз яшьләрен үзенең чәчләре белән сөртеп, Аның аякларын, үбә-үбә, хуш исле май белән майлады.

39Гайсәне ашка чакырган фарисей, моны күреп: «Әгәр Ул пәйгамбәр булса, Үзенә орынган хатынның кем икәнен белер иде. Ул бит – гөнаһлы хатын», – дип уйлады+.

40Гайсә аңа:

– Шимун! Мин сиңа бер нәрсә әйтергә телим, – диде.

– Әйт, Остаз, – диде фарисей.

41– Әҗәткә биреп торган берәүгә ике кешенең бурычы бар икән: берсенеке – биш йөз динар[*], ә икенчесенеке – илле динар+. 42Ләкин алар бурычларын түли алмаганга, ул икесен дә бәхилләгән. Ничек уйлыйсың, аларның кайсысы аны күбрәк яратыр+?

43– Зуррак бурычы кичерелгәне, дип фараз кылам, – диде Шимун.

Гайсә аңа:

– Син дөрес уйлыйсың, – диде. 44Аннары, хатынга таба борылып, Шимунга болай диде:

– Бу хатынны күрәсеңме? Мин өеңә килдем, ә син аяк юарга су бирмәдең. Ә бу хатын аякларымны күз яшьләре белән чылатты, чәчләре белән сөртте. 45Син Мине үпмәдең, ә ул, Мин монда килгәннән бирле, аякларымны үбүдән туктамый. 46Син Минем башыма май сөртмәдең, ә ул аякларымны хуш исле май белән майлады[*]+. 47Мин әйтермен ни өчен икәнен: аның гөнаһлары күп иде, һәм алар кичерелде, шуңа күрә аның мәхәббәте зур. Ә кемгә аз кичерелә, ул аз ярата.

48Хатынга исә Гайсә:

– Гөнаһларың кичерелде, – диде+.

49Табын янында утыручылар бер-берсе белән:

– Кем Ул? Ул хәтта гөнаһларны да кичерә! – дип гәпләштеләр.

50Гайсә исә хатынга:

– Ышануың сине коткарды, имин йөр, – диде+.

8

8^1Шуннан Гайсә шәһәр һәм авыллар буйлап Аллаһы Патшалыгы хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп йөрде. Унике шәкерте Аның белән булды+. 2Гайсә явыз рухлардан һәм авырулардан савыктырган хатын-кызларның берничәсе – Гайсә җиде җенне куып чыгарган магдалалы Мәрьям,+
3Һируд йортында идарә итүче Хузас хатыны Йохана, шулай ук Сусанна һәм күп кенә башка хатыннар Аны озата йөрде. Әлеге хатын-кызлар Гайсәгә һәм Аның шәкертләренә үз хисапларына ярдәм итәләр иде+.

Чәчүче хакында гыйбрәтле хикәя

4•Гайсә янына төрле шәһәрләрдән шактый күп халык җыелгач, Ул аларга гыйбрәтле бер хикәя сөйләде:

5– Бер кеше чәчүгә чыккан ди. Чәчкән вакытта орлыкларның кайберләре юл буена төшеп тапталган, һәм аларны кошлар чүпләп бетергән. 6Кайберләре ташлы туфракка төшкәннәр һәм, тишелеп чыксалар да, дым булмаганга кипкәннәр. 7Кайбер орлыклар күгән куаклары арасына төшкән. Күгән куаклары, алар белән бергә үсеп, орлыкны басып киткән+. 8Ә башка орлыклар яхшы җиргә төшеп үсеп киткән, һәм һәр орлык йөз тапкыр артыграк уңыш биргән.

Сөйләп бетергәч, Гайсә, тавышын күтәрә төшеп:

– Колагы булганнар ишетсен! – диде+.

9•Гайсәнең шәкертләре исә Аңардан:

– Бу кинаяле хикәянең мәгънәсе нидә? – дип сорадылар.

10Ул аларга:

– Сезгә Аллаһы Патшалыгының серләрен белү насыйп булды, ә башкаларга Мин кинаяле хикәяләр ярдәмендә сөйлим, – диде. – Алар карыйлар, ләкин күрмиләр, тыңлыйлар, ләкин төшенмиләр[*]+.

11Кинаяле хикәянең мәгънәсе исә менә мондый: орлык – Аллаһы сүзе ул+. 12Юл буена төшкән орлыклар шундый адәмнәрне белдерәдер: алар сүзне ишетәләр, әмма иблис килә дә, сүзне ишеткән кешеләр ышанып котылмасын өчен, алар күңелендәге сүзне алып китә. 13Ташлы туфракка төшкән орлык исә мондый кешеләрне белдерә: алар сүзне шатланып кабул итәләр, әмма тамырлары булмаганга, аларның ышанулары кыска вакытлы, һәм сынау вакыты җиткәндә, алар чигенәләр+.

14Күгән куаклары арасына төшкән орлыклар шундый адәмнәрне белдерә: алар сүзне ишетәләр, ләкин тормыш мәшәкатьләреннән, байлык-ләззәт артыннан куып бөгелеп төшәләр, һәм җимешләре өлгерми+.

15Уңдырышлы җиргә төшкән орлык исә – сүзне ишетеп, ихластан һәм яхшы күңел белән шул сүзне тотучы кешеләр. Андыйлар, түземлелек күрсәтеп, җимеш бирәләр+.

Янып торган шәмне шәмдәлгә куялар

16Шәмгә ут алгач, беркем дә аны савыт белән капламый, сәке астына да куймый. Киресенчә, керүчеләр яктылыкны күрсен өчен, шәмдәлгә утырта+. 17Чөнки фаш ителми калган бер яшерен нәрсә дә, беленмичә, ачылмыйча калган бер сер дә юк+. 18Шул сәбәпле, ничек тыңлавыгызга игътибар итегез. Чөнки кемдә бар булса, аңа янә бирелер; кемдә юк икән, аның бар дип уйлаганы да тартып алыныр+.

Гайсәнең анасы һәм туганнары

19•Гайсә янына анасы белән энеләре килделәр һәм, халык күп булганлыктан, янына керә алмадылар+.

20– Анаң белән энеләрең Сине күрергә телиләр, алар урамда көтеп торалар, – дип, Гайсәгә кереп әйткәч, 21Ул аларга:

– Аллаһы сүзен тыңлаучылар һәм аны үтәүчеләр Минем анам һәм туганнарым була, – дип җавап бирде+.

Гайсәнең давылны тынычландыруы

22•Шулай беркөнне Гайсә белән шәкертләре көймәгә утырдылар:

– Күлнең аръягына чыгыйк, – диде Ул, һәм алар кузгалып киттеләр+.

23Көймәдә барганда, Гайсә йоклап китте. Ул арада күлдә көчле давыл кузгалып, көймәгә су тула башлады – аларның хәле куркыныч иде.

24Шәкертләре, янына килеп, Гайсәне уяттылар.

– Остаз! Остаз! Батабыз! – дип кычкырды алар.

Гайсә, торып, җилне дә, котырынган дулкыннарны да тыйды, һәм алар тынып калдылар, әйләнә-тирәдә тынлык урнашты+.

25– Инануыгыз кайда сезнең? – дип сорады Гайсә шәкертләреннән.

Куркуга калган шәкертләр, гаҗәпләнеп, бер-берсенә:

– Кем соң Ул? Җилгә дә, суга да әмер бирә, һәм алар Аңа буйсыналар, – диештеләр.

Гайсәнең җенле кешене савыктыруы

26•Көймәдәгеләр Гәлиләя өлкәсе каршындагы ярда урнашкан Герәсә җиренә килеп җиттеләр. 27Гайсә ярга чыккач, шул тирәдәге шәһәрдә яшәүче җен кагылган бер кеше Аның каршына очрады. Ул кеше инде күптәннән кием кими, йортта түгел, ә кабер-мәгарәләрдә[*] яши иде. 28Гайсәне күрүгә, ул, акырып, Аның алдына килеп егылды һәм:

– Аллаһы Тәгалә Углы Гайсә, Сиңа миннән ни кирәк? Үтенеп сорыйм, газаплама мине, – дип кычкырды,+
29чөнки явыз рухка Гайсә ул кешедән чыгарга боерган иде. Явыз рух әлеге адәмне инде күптәннән газаплаган. Чылбырлар һәм богаулар белән бәйләп саклаганда да, ул кеше богауларны өзгән, җен аны чүлләргә куып алып китә торган булган.

30Гайсә аңардан:

– Исемең ничек? – дип сорады.

Ул:

– Гаскәр[*], – диде, чөнки аның эченә бихисап күп җеннәр оялаган иде.

31Җеннәр Гайсәдән үзләрен төпсез упкынга җибәрмәвен үтенделәр.

32Шул тирәдәге тау битендә зур гына дуңгыз көтүе утлап йөри иде. Җеннәр Гайсәдән шул дуңгызлар эченә керергә рөхсәт сорадылар. Ул рөхсәт итте. 33Җеннәр, теге адәмнән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр. Дуңгыз көтүе шулчак текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде.

34Бу хәлне күреп качып киткән көтүчеләр шәһәр һәм авылларда шушыларның һәммәсе турында сөйләп йөрделәр. 35Кешеләр, нәрсә булды икән, дип шул урынга киттеләр. Гайсә янына килеп җиткәч, алар җеннәрдән котылган кешенең киенгән һәм акылына килгән хәлдә Гайсә янында утыруын күреп куркып калдылар+. 36Биредә булган хәлләрне күрүчеләр җен кагылган кешенең ни рәвешле савыгуын аларга сөйләп бирделәр.

37Герәсә җирендә яшәүче халык, куркуга төшеп, Гайсәнең бу җирләрдән китүен үтенде. Ул, көймәгә утырып, юлга кузгалганда,+
38-39җеннәрдән арынган кеше:

– Синең белән китәргә рөхсәт ит, – дип ялварды Аңа.

Әмма Гайсә:

– Өеңә кайт та Аллаһының синең өчен нәрсә эшләве турында сөйлә, – дип, аны кайтарып җибәрде.

Әлеге кеше Гайсәнең аның өчен нәрсә эшләве хакында бөтен шәһәр буйлап сөйләп йөрде+.

Гайсәнең авыру хатынны һәм үле кызны терелтүе

40•Гайсәнең әйләнеп кайтуын барысы да көтә иде, шуңа күрә җыелган халык Аны шатланып каршы алды. 41Шулчак гыйбадәтханә башлыгы Яһир, Гайсә каршына килеп, аякларына егылды да, ялынып-ялварып, үзенең өенә чакырды,+
42чөнки унике яшьләр тирәсендәге бердәнбер кызы үлем хәлендә ята икән. Яһирның өенә барган чакта, Гайсәне һәр яктан кысрыклап, бик күп халык иярде.

43Арада унике ел дәвамында кан килүдән газапланган бер хатын да бар иде. Бөтен байлыгын табибларга сарыф итсә дә, аны беркем савыктыра алмаган+. 44Шул хатын, арттан килеп, Гайсәнең өс киеменең чабуына орынды – һәм кан килү шундук туктады+.

45Гайсә шунда:

– Кем кагылды Миңа? – дип сорады.

Барысы да инкяр иттеләр. Петер:

– Остаз! Халык Сине урап алган, бар яктан кысрыклыйлар! – диде.

46Ләкин Гайсә:

– Кемдер Миңа орынды, Мин Үземнән көч китүен сиздем, – диде+.

47Шулчак теге хатын, яшеренеп кала алмаячагын күреп, калтырана-калтырана Гайсә янына килде дә, Аның алдына егылып, ни өчен кагылуын һәм ничек итеп шундук савыгуын бөтен халык алдында сөйләп бирде.

48Гайсә аңа:

– Кызым, сине ышануың савыктырды! Имин йөр, – диде+.

49Гайсә шул сүзләрне әйтеп бетерергә өлгермәде – гыйбадәтханә башлыгының өеннән килгән бер кеше:

– Кызың вафат, Остазны борчыма инде, – диде.

50Әмма Гайсә, аның сүзләрен ишетеп, Яһирга:

– Курыкма, тик ышан гына, һәм кызың савыгачак, – диде.

51Яһирның өенә килеп җиткәч, Петер, Яхъя, Ягъкуб һәм кызның ата-анасыннан башка берәүгә дә Гайсә Үзе белән керергә рөхсәт итмәде+.

52Барысы да елый, кыз өчен хәсрәтләнә иде. Әмма Гайсә:

– Еламагыз, үлмәгән ул, бары йоклый гына, – диде+.

53Кешеләр Аңардан көләргә тотындылар, чөнки кызның үлүен беләләр иде.

54Гайсә кызның кулыннан тотты да, тавышын күтәрә төшеп:

– Балам, тор, – диде+.

55Кызга җан керде, һәм ул шундук урыныннан торды. Гайсә исә кызга ашарга бирергә кушты.

56Кызның ата-анасы хәйран калды. Ә Гайсә аларга бу хәл турында беркемгә дә сөйләмәскә кушты+.

9

Гайсәнең унике шәкертне хезмәткә җибәрүе

9^1•Үзенең унике шәкертен чакырып китереп, Гайсә аларга, кешеләрдән җеннәрне куып чыгарыр һәм авырулардан савыктырыр өчен, көч вә кодрәт бирде+. 2-3Шуннан Ул аларны, Аллаһы Патшалыгы хакында сөйләр һәм авыру кешеләрне савыктырыр өчен, юлга озатып:

– Юлга бернәрсә дә: юл таягы да, биштәр дә, акча да, алмаш күлмәк тә алмагыз, – диде. – 4Кайсы йортка керсәгез, әлеге шәһәрдән киткәнче шул йортта калыгыз. 5Әгәр кайда да булса сезне кабул итмәсәләр, ул шәһәрдән киткәндә, аларга каршы шаһитлык билгесе итеп, аягыгыздан тузанны кагып төшерегез+.

6Шәкертләр юлга чыктылар һәм, авылдан-авылга йөреп, барган һәр җирдә Яхшы хәбәр турында сөйләделәр, авыруларны савыктырдылар+.

Һирудның аптырашка калуы

7•Идарәче Һируд боларның барысы турында ишетеп аптырашка калды. Чөнки Гайсә турында берәүләр: «Бу – Яхъя, ул үледән терелеп торган»,+
8икенчеләр: «Җиргә Ильяс килгән», башкалар исә: «Борынгы пәйгамбәрләрнең берсе үледән терелгән», – дип әйтә иде+. 9Ә Һируд:

– Яхъяның башын мин үзем кистердем, ә Монысы кем соң: миңа Аның турында шундый нәрсәләр ишеттерәләр! – диде.

Һирудның бик тә Аны күрәсе килде+.

Биш мең кешене ашату

10•Әйләнеп кайткач, башкарган эшләре турында рәсүлләр Гайсәгә сөйләп бирделәр. Шәкертләре белән ялгызы гына калыр өчен, Ул аларны Бәйт-Сайда дигән шәһәргә алып китте+. 11Ләкин Гайсәнең кая киткәнен белеп, халык Аның артыннан иярде. Гайсә аларны теләп кабул итте, аларга Аллаһы Патшалыгы турында сөйләде һәм дәвалауга мохтаҗларны терелтте. 12Көн кичкә авыша башлады. Унике шәкерт, Гайсә янына килеп:

– Зинһар, халыкны тарат, якын-тирәдәге авыл-салаларга барып, үзләренә кунар урын эзләсеннәр. Кешесез урын бит бу, – диде. 13Ә Гайсә:

– Үзегез ашатыгыз аларны, – дип җавап кайтарды.

– Безнең биш икмәк белән ике балыктан башка һичнәрсәбез юк. Биредәге кешеләрнең һәммәсенә ризыкны без сатып алыйкмы? – диде шәкертләр+.

14Ә анда биш мең чамасы кеше бар иде. Шәкертләренә Гайсә:

– Халыкны төркемнәргә бүлеп, якынча иллешәр кеше итеп утыртыгыз, – диде.

15Шәкертләр шулай эшләделәр, барысын да утырттылар. 16Шуннан Гайсә биш икмәкне һәм ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм, ризыкларны сындыргалап халыкка өләшер өчен, шәкертләренә бирде. 17Барысы да туйганчы ашаганнан соң, әле тагын унике кәрзин сынык-санак җыелды.

Кем ул Гайсә?

18•Бервакыт Гайсә ялгызы гына дога кылганда, шәкертләре Аның янында иделәр, һәм Ул аларга:

– Халык Мине кем дип белә? – дигән сорау бирде.

19Алар Аңа:

– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә үледән терелгән борынгы пәйгамбәрләрнең берсе дип исәпли, – диделәр+.

20Аннары Гайсә алардан:

– Ә сез, сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Син – Аллаһының Мәсихе, – дип җавап бирде+.

21•Гайсә исә, бу хакта һичкемгә әйтмәгез, дип шәкертләрен катгый кисәтеп куйды. 22Ул:

– Адәм Углына күп газаплар чигәргә туры килер, өлкәннәр, баш руханилар һәм канун белгечләре Аны читкә тибәрерләр. Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул терелеп торыр, – диде+.

Кеше үзеннән баш тартсын

23Аннары Гайсә аларның барысына да болай диде:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үзеннән баш тартсын да, хачын күтәреп, көн дә Миңа ияреп йөрсен+. 24Чөнки җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә җанын Минем хакка югалткан кеше аны саклап калыр. 25Үзен югалта яки харап итә икән, бөтен дөньяны яулаудан кешегә ни файда+? 26Кем Миннән һәм сүзләремнән гарьләнә икән, Үзенең балкып торган шөһрәте яктысында, Атаның һәм изге фәрештәләрнең даны белән килгән вакытта, Адәм Углы да ул кешедән гарьләнер+. 27Хак сүз әйтәм сезгә: шушында басып торучыларның кайберләре Аллаһы Патшалыгын күрмичә дөнья куймаячак+.

Гайсәнең кыяфәте үзгәрү

28•Шушы сүзләрне сөйләгәннән соң сигез көн чамасы үткәч, Петерне, Яхъяны һәм Ягъкубны Үзе белән алып, Гайсә дога кылырга дип тауга күтәрелде+. 29Дога кылган чакта, Аның йөзе кинәт үзгәреп китте, киеме ялтырап торган ак төскә керде+. 30-31Шулвакыт ике кеше, балкып торган шөһрәттә пәйда булып, Аның белән сөйләшә башлады. Алар – Муса белән Ильяс – Гайсәнең дөньядан китүе һәм Аның бу эшне Иерусалимдә гамәлгә ашырырга тиешлеге хакында сөйләштеләр+. 32Петерне һәм аның белән килгән шәкертләрне йокы баскан иде. Алар, уянып китеп, Гайсәнең балкып торган шөһрәтен һәм Аның янындагы ике кешене күрделәр. 33Әлеге кешеләр Гайсә яныннан киткән вакытта, Петер Гайсәгә:

– Остаз! Безнең монда булуыбыз ничек яхшы! Әйдәгез, өч чатыр корыйк, берсен Сиңа, берсен Мусага, берсен Ильяска, – диде.

Ул нәрсә әйткәнен үзе дә белми иде. 34Петер шулай дип сөйләп торган арада, бер болыт, пәйда булып, аларны каплап алды. Болыт эчендә калгач, шәкертләр бик курыктылар. 35Шулвакыт болыт эченнән:

– Бу – Минем Углым, Мин Аны Үзем сайлап алдым. Аны тыңлагыз! – дигән өн килеп иреште+.

36Тавыш тынуга, шәкертләр Гайсәнең ялгызын гына күрделәр. Күргәннәре хакында алар ул көннәрдә беркемгә бернәрсә сөйләмәделәр.

Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы

37•Икенче көнне таудан төшүгә, Гайсәне бик күп халык каршылады. 38Шунда халык арасыннан берәү:

– Остаз! Ялварып сорыйм Синнән, минем углымны килеп кара, зинһар. Ул – минем бердәнбер балам, – дип кычкырды. – 39Явыз рух аңа һөҗүм итә: бала кинәт кычкыра башлый, аның тәне тартыша, авызыннан күбек килә. Явыз рух аны тәмам интектереп бетермичә китми! 40Шәкертләреңнән аны куып чыгарырга үтенгән идем дә, булдыра алмадылар.

41– Әй имансыз һәм бозык буын! Миңа сезнең белән күпме булырга, сезгә күпме түзеп торырга? – диде Гайсә. – Углыңны алып кил!

42Малай Аңа таба юнәлүгә, җен аны җиргә егып салды, һәм малай тартыша башлады. Әмма Гайсә явыз рухны тыйды һәм, баланы савыктырып, атасы кулына тапшырды+.

43•Аллаһының бөеклеген күреп, барысы таң калды.

Үзенең китүе хакында Гайсәнең алдан әйтеп куюы

Халык Гайсә кылган эшләргә гаҗәпләнеп торган арада, шәкертләренә Ул:

44– Әлеге сүзләрне хәтерегезгә салып куегыз: Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирәчәкләр, – диде+.

45Ләкин шәкертләре Аны аңламадылар. Бу сүзләрнең мәгънәсе аларга яшерен иде, шуңа күрә төшенмәделәр. Ә Гайсәдән сорарга курыктылар+.

Кем бөегрәк?

46•Шәкертләр, безнең арада кем бөегрәк, дип бәхәсләшә башладылар. 47Гайсә, аларның уйларын белеп, бер баланы күтәреп алды да Үз янына бастырды һәм:

48– Шушы баланы Минем хакка күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә дигән сүз, – диде Ул шәкертләренә. – Ә Мине кабул иткән кеше, димәк, Мине җибәргән Затны кабул итә. Арагызда иң кечкенәсе – чын мәгънәсендә бөек кеше+.

Сезгә каршы булмаган кеше – сезнең яклы

49Шунда Яхъя:

– Остаз! Бер кешенең, Синең исемне әйтеп, җеннәрне куып чыгаруын күрдек; безнең белән йөрмәгәнгә, без аны бу эшеннән тыйдык+.

50Гайсә аңа:

– Тыймагыз аны. Сезгә каршы булмаган кеше – сезнең яклы, – диде+.

Гайсәне инкяр итү

51Күкләргә алыныр вакыты якынлашкач, Гайсә Иерусалимгә барырга җыенып юлга чыкты+. 52Ул Үзе алдыннан хәбәрчеләрен җибәрде. Алар, Гайсә килүгә бар нәрсәне әзерләп кую өчен, Самарея җирендәге бер авылга керделәр+. 53Әмма Гайсә Иерусалимгә юл тотканга күрә, анда Аны кабул итмәделәр. 54Гайсәнең шәкертләре Ягъкуб белән Яхъя, моны күреп:

– Хакимебез! Күктән ут төшеп аларны юкка чыгарсын, дип боеруыбызны телисеңме? – диделәр+.

55Ләкин Гайсә, шәкертләренә таба борылып, аларны бу эштән тыйды[*]. 56Шуннан алар икенче авылга киттеләр.

Миңа ияр

57•Юлда барганда, кемдер Гайсәгә:

– Син кая гына барсаң да, мин Синең артыңнан барырмын, – дип әйтте.

58Гайсә аңа:

– Төлкеләрнең – өннәре, кошларның оялары бар, ә Адәм Углының баш төртер урыны юк, – дип җавап бирде.

59Икенче берәүгә Гайсә:

– Миңа ияр! – диде.

Теге кеше исә:

– Әфәндем! Өемә кайтып, әүвәл атамны күмеп килергә рөхсәт ит, – диде.

60Ләкин Гайсә аңа:

– Үлеләрне үле булганнар үзләре күмсен, – диде. – Ә син бар һәм Аллаһы Патшалыгы турындагы Хәбәрне тарат.

61Тагын берсе:

– Мин Сиңа ияреп китәм, Әфәндем! Тик башта өемдәгеләр белән саубуллашып килергә рөхсәт ит, – диде+.

62Гайсә исә аңа:

– Сукалый башлагач, артына борылып караган кеше Аллаһы Патшалыгы өчен яраклы түгел, – диде.

10

Җитмеш ике шәкертне хезмәткә җибәрү

10^1•Хаким Гайсә, тагын җитмеш ике шәкерт сайлап, Үзе барырга җыенган һәр шәһәр һәм авылга Үзеннән алда аларны икешәр-икешәр итеп озатып җибәрде. 2Аларга Ул:

– Урасы ашлык күп, ә уракчылар аз; шуңа күрә Үзенең ашлыгын урып алу өчен эшчеләр җибәрсен дип, ашлыкның Хуҗасына ялварыгыз, – диде. –+
3Барыгыз! Мин сезне, бәрәннәр сыман, бүреләр арасына җибәрәм+. 4Үзегез белән янчык та, биштәр дә, аяк киеме дә алмагыз һәм, сәлам бирү өчен, юлда тукталып тормагыз+. 5Кайсы өйгә керсәгез дә, иң элек: «Йортыгыз имин булсын», – дип әйтегез. 6Анда иминлек сөюче кеше яшәсә, сезнең иминлегегез аның белән калыр; әгәр юк икән – үзегезгә кире кайтыр. 7Шул өйдә тукталыгыз; нәрсә бирсәләр, шуны ашагыз һәм эчегез, чөнки эшләгән кеше хезмәт хакына лаек. Өйдән-өйгә күчеп йөрмәгез+. 8Кайсы да булса шәһәргә килеп, сезне анда кабул итәләр икән, алдыгызга нәрсә куйсалар, шуны ашагыз+. 9Андагы авыруларны савыктырыгыз һәм аларга: «Аллаһы Патшалыгы инде сезгә бик якын!» – дип әйтегез+. 10Әмма нинди дә булса шәһәргә килеп, сезне анда кабул итмәсәләр, аның урамнарына чыгып, болай дип әйтегез: 11«Аягыбызга сезнең шәһәрдә кунган тузанны да хәтта үзегездә кагып калдырабыз; шулай да белеп торыгыз: Аллаһы Патшалыгы инде бик якын!»+
12Сезгә әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм шәһәренең хәле ул шәһәрнекенә караганда җиңелрәк булыр+.

Тәүбәгә килмәгән шәһәрләр

13•– Кайгы сиңа, Хоразин! Кайгы сиңа, Бәйт-Сайда! Чөнки сездә кылынган могҗизалар Сур һәм Сидун шәһәрләрендә кылынган булса, алар күптән инде тупас киемнәргә төренеп һәм көлгә утырып тәүбә итәрләр иде+. 14Әмма кыямәт көнендә Сур белән Сидунның хәле сезнекенә караганда җиңелрәк булыр+. 15Әй Кәпәрнаум, әллә сине күкләргә күтәрерләр дип уйлыйсыңмы? Юк, үлеләр дөньясына төшәрсең син+. 16Сезне тыңлаган – Мине тыңлаган, сезне кире каккан Мине кире каккан буладыр; Мине кире каккан исә Мине җибәргән Затны кире кага дигән сүз+.

Җитмеш ике шәкертнең әйләнеп кайтуы

17Җитмеш ике шәкерт, шатлана-шатлана, Гайсә янына әйләнеп кайттылар һәм Аңа:

– Хакимебез, Синең исемеңне телгә алганда, безгә хәтта җеннәр дә буйсына иде, – диделәр+.

18Ул исә аларга:

– Мин шайтанның яшен кебек күктән егылып төшүен күрдем, – диде. –+
19Мин сезгә елан-чаяннарны һәм дошманның бар көчен салып таптарга кодрәт бирдем, сезгә һичнәрсә зыян китерә алмас+. 20Әмма рухларның сезгә буйсынуына түгел, ә бәлки исемнәрегезнең күкләрдә язылуына шатланыгыз+.

Ата һәм Угыл

21•Шулвакыт Гайсә, Изге Рухтан илһамланып-шатланып:

– Әй Атам, күк вә җирнең Хуҗасы. Бу эшләрне, зирәкләрдән һәм акыл ияләреннән яшереп, балаларга ачып бирүең өчен, Сиңа шөкрана кылам. Әйе, Атам, Синең изге теләгең шундый булды!+
22Атам Миңа һәммә нәрсәне тапшырды. Угылның кемлеген Атадан башка һичкем белмидер, Атасының кемлеге дә Угылдан һәм Углы белдерергә теләгән кешедән гайре һичкемгә мәгълүм түгелдер, – диде+.

23Аннары шәкертләренә таба борылды һәм алар гына ишетерлек итеп:

– Сез күргәнне күрүче күзләр бәхетле!+
24Сезгә әйтәм: күп пәйгамбәрләр һәм патшалар сез күреп торган нәрсәләрне күрергә теләделәр, әмма күрмәделәр, һәм сез ишетеп торган нәрсәләрне ишетергә теләделәр, әмма ишетмәделәр, – дип өстәде+.

Шәфкатьле самареяле

25Менә канун белгечләреннән берсе урыныннан торды да Гайсәне сынарга теләп:

– Остаз! Мәңгелек тормыш насыйп булсын өчен, миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады+.

26Гайсә аңардан:

– Канунда нәрсә язылган? Син аны ничек аңлыйсың? – дип сорады.

27Канун белгече:

– «Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның, бөтен көчең вә акылың белән ярат»[*] һәм «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*], – диде+.

28Гайсә аңа:

– Дөрес җавап бирдең; шулай эшләсәң – яшәрсең! – диде+.

29Әмма канун белгече, үзен акларга теләп, Гайсәдән:

– Ә минем якыным кем соң? – дип сорады.

30Гайсә моңа болай дип җавап кайтарды:

– Бер кеше, Иерусалимнән Әрихәгә барганда, юлбасарлар кулына эләккән. Алар аның киемнәрен салдырып алганнар һәм, кыйнап, үлем хәлендә калдырып киткәннәр. 31Бер руханига да шул юлдан барырга туры килгән, әмма, ул шунда яткан кешене күргәч, юлның икенче ягына чыгып үтеп киткән. 32Шулай ук левиләрдән[*] дә берәү узып барышлый бу кешене күргән һәм ул да, юлның икенче ягына чыгып, аның яныннан китеп барган+. 33Бер самареяле исә, үтеп барганда бу кешегә тап булып, аны бик кызганган+. 34Янына килеп, яраларын шәраб белән юган һәм зәйтүн мае сөртеп бәйләгән; аны, үзенең ишәгенә атландырып, кунак йортына алып килгән һәм анда да аның хакында кайгырткан+. 35Ә икенче көнне юлга чыгарга җыенганда, ике динар чыгарып, кунак йорты хуҗасына биргән һәм: «Аның хакында кайгыртчы, әгәр күбрәк сарыф итсәң, кире кайтканда түләрмен», – дигән.

36Сүзен йомгаклап, Гайсә:

– Шушы өч кешенең кайсысы, синеңчә, юлбасарлар кулына эләккән кешенең якыны була? – дип сорады.

37– Аңа шәфкать күрсәткәне, – дип җавап бирде канун белгече.

Шунда Гайсә аңа:

– Бар, син дә шулай эшлә, – диде.

Гайсә Мәрьям белән Марта янында

38Юлларын дәвам итеп, Гайсә белән шәкертләре бер авылга керделәр; Марта исемле бер хатын Аны үз өендә кабул итте+. 39Аның Мәрьям атлы сеңлесе бар иде; ул, Хаким Гайсәнең аяк очына утырып, Аның сөйләгәнен тыңлады+. 40Марта исә бик тырышып табын әзерләп йөри иде; шуннан ул, Гайсә янына килеп:

– Хакимем! Сеңлемнең бөтен эшне миңа калдыруына бер дә пошынмыйсыңмы? Әйт әле, булышсын миңа, – диде.

41Хаким Гайсә исә аңа:

– Марта, Марта! Син күп нәрсә хакында кайгыртасың һәм ыгы-зыгы килеп йөрисең,+
42ә бит бары бер генә нәрсә кирәк. Мәрьям исә үзе өчен яхшырак нәрсәне сайлады, һәм ул аңардан тартып алынмас, – дип җавап кайтарды+.

11

Гайсәнең дога кылырга өйрәтүе

11^1•Бервакыт Гайсә дога кылып тора иде. Догасын тәмамлагач, шәкертләреннән берсе Аңардан:

– Хакимем! Яхъя үзенең шәкертләрен өйрәткән кебек, безне дә дога кылырга өйрәтче, – дип үтенде+.

2Ул аларга:

– Дога кылганда болай дип әйтегез:

«Атабыз, исемең изге дип икърар ителсен!

Синең Патшалыгың килсен!

3Безгә көндәлек икмәгебезне биреп тор+.

4Гөнаһларыбызны кичер,
чөнки без дә үзебезгә явызлык кылучы һәр кешене кичерәбез;
безне сынауга дучар итмә», – диде+.

5Аннары шәкертләренә Гайсә болай диде:

– Әйтик, сезнең берегез төн уртасында дусты янына барып: «Әй дустым, бурычка өч ипи биреп торчы, 6чөнки узып барышлый миңа бер дустым килеп керде, аның алдына табынга куярга бернәрсәм юк», – дип әйтте ди. 7Ә теге исә өй эченнән: «Борчып йөрмә әле, инде ишекләр бикле, балаларым да минем янда ятакта; урыннан торып, син сораганны бирә алмыйм», – дип җавап бирде ди. 8Мин сезгә шуны әйтәм: дус булган өчен генә бирергә теләмәсә дә, тегесе нык ялваргач, бирми калалмас.

9Шулай булгач, сезгә әйтәм: сорагыз – һәм сезгә бирерләр; эзләгез – һәм табарсыз; шакыгыз – һәм сезгә ачарлар. 10Чөнки һәр сораучы – ала, эзләүче – таба, һәм шакучыга ачалар+. 11Арагыздан кайсы ата, әгәр углы аңардан балык сораса, елан тоттырыр? 12Яки йомырка сораса, чаян бирер? 13Шулай итеп, сез, явыз кеше булып та, балаларыгызга яхшы нәрсәләр бирә беләсез икән, Күктәге Атаның исә Үзеннән сораганнарга Изге Рухны бирүе шөбһәсездер+.

Гайсә һәм Белзебул

14•Гайсә телсез бер кешедән җенне куып чыгарды. Җен чыкканнан соң, телсез кеше сөйләшә башлады, һәм халык моңа хәйран калды. 15Аларның кайберләре:

– Җеннәрне Ул җеннәр башлыгы Белзебул[*] ярдәме белән куып чыгара, – диде+.

16Ә башкалары, Гайсәне сынарга теләп, Аның күктән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр+. 17Әмма Ул, аларның уйларын белеп, халыкка:

– Бүлгәләнгән һәр патшалык җимерелер; бүлгәләнгән гаилә дә таркалыр, – диде. – 18Әгәр шайтан үз-үзенә каршы килә икән, аның патшалыгы ничек сакланып калыр икән? Мин моны шуңа әйтәм, чөнки сез Миңа: «Җеннәрне Белзебул ярдәме белән куып чыгарасың», – дисез. 19Мин җеннәрне Белзебул ярдәмендә куып чыгарам икән, сезнең иярченнәрегез кем ярдәме белән куып чыгара соң?! Шул сәбәпле алар сезнең хөкемчегез булсын!+
20Инде дә Мин җеннәрне Аллаһы ярдәме белән куып чыгарам икән, димәк, Аллаһы Патшалыгы сезгә килеп җитте дигән сүз. 21Көчле кеше үз йортын корал белән саклаган вакытта аның милке иминлектә булыр. 22Ә инде көчлерәк берәү аңа һөҗүм итеп җиңә калса, аның таянычы булган коралын тартып алыр һәм талап алган малын бүләр+. 23Минем яклы булмаган – Миңа каршы дигән сүз; кем Минем белән җыймый – шул тарката+.

Явыз рухларның кире кайтуы

24Явыз рух, кешедән чыкканнан соң, сусыз урыннарда үзенә сыеныр урын эзләп йөри дә, таба алмагач: «Элекке йортыма әйләнеп кайтыйм әле», – ди. 25Кайткач исә, йортны себерелгән, җыештырылган хәлдә күрә һәм, 26үзеннән дә явызрак җиде рухны ияртеп кайтып, алар шунда яши башлыйлар. Шуннан әлеге кешенең хәле элеккегә караганда да начарлана+.

Чын бәхет

27Гайсә шушыларны сөйләгән чакта, халык арасыннан бер хатын, тавышын күтәрә төшеп:

– Сине күтәреп йөргән карын һәм Сине имезгән күкрәкләр бәхет-сәгадәтле! – диде+.

28Хатынның сүзләренә Гайсә:

– Аллаһы сүзен тыңлаучылар һәм аны үтәүчеләр сәгадәтлерәк! – дип җавап бирде+.

Галәмәт эзләүчеләргә кисәтү

29•Гайсә тирәсенә халык тагын да күбрәк җыелгач, Ул сөйли башлады:

– Бүгенге буын кешеләре явыз; алар илаһи билгеләр таләп итә, әмма аларга Юныс пәйгамбәр галәмәтеннән башка билге бирелмәс. 30Юныс Ниневә халкы өчен бер билге кебек булса, Адәм Углы да бүгенге буын өчен билге булыр. 31Кыямәт көнендә Көньяк патшабикәсе[*], бүгенге буын кешеләре белән бергә торып басып, аларны гаепләр. Сөләйман патшаның зирәк сүзләрен тыңлар өчен, ул җир читеннән килгән булган хәтта, ә хәзер сезнең янда булган Зат Сөләйманнан бөегрәк+. 32Ниневәлеләр кыямәт көнендә бүгенге буын кешеләре белән бергә торып басып, аларны гаепләр, чөнки алар, Юныс пәйгамбәрнең вәгазен ишетеп, тәүбәгә килгәннәр иде[*]; ә хәзер исә сезнең янда булган Зат Юныстан бөегрәк+.

Күзләр – кешене яктырта торган шәм-чырагтыр

33•Беркем дә, шәмгә ут алгач, аны яшерен урынга [яки чүлмәк астына][*] куймый; киресенчә, керүчеләр яктылыкны күрсен өчен, шәмдәлгә утырта+. 34Күзләр – кешене яктырта торган шәм-чырагтыр. Күзләрең якты икән, үзең дә яктылык белән тулырсың, ә инде тонык икән, караңгылык эчендә калган кебек булырсың. 35Шулай булгач, кара аны: синдәге яктылык караңгылык түгел микән! 36Әгәр син яктылык белән тулган булып, синдә һичбер караңгы урын юк икән, шәм-чыраг утында тоташтан нурланып-балкып торган кебек булырсың.

Фарисейларга һәм канун белгечләренә кисәтү

37•Гайсә сөйләп бетергәннән соң, бер фарисей Аны өенә ашка чакырды; Гайсә, өйгә кереп, өстәл янына утырды. 38Фарисей исә Аның ашар алдыннан кул юмавын күреп гаҗәпкә калды+. 39Әмма Хаким Гайсә аңа:

– Әйе, сез, фарисейлар, савыт-сабагызның тышкы ягын чистартасыздыр, ә үзегезнең эчегез комсызлык һәм явызлык белән тулы, – диде. – 40Ахмаклар! Тышкы ягын бар иткән Аллаһы аның эчке ягын да бар кылган түгелме соң?! 41Савыт-сабагызда булган нәрсәне фәкыйрьләргә өләшегез; шул чакта сезнең бар нәрсәгез пакь булыр.

42Кайгы сезгә, фарисейлар! Сез бөтнекнең, рутаның[*] һәм һәртөрле яшелчәнең уннан бер өлешен гошер сәдакасы итеп бирәсез, ә гаделлеккә һәм Аллаһыны яратуга игътибар бирмисез; менә анысын да үтәргә һәм Канунның башка өлешләрен калдырмаска кирәк иде+. 43Кайгы сезгә, фарисейлар! Сез гыйбадәтханәләрдә дәрәҗәле урыннарда утыруны һәм мәйданнарда үзегезне ихтирам белән сәламләгәнне яратасыз+. 44Кайгы сезгә, чөнки сез билге куелмаган кабер кебек: кешеләр, анда кабер барлыгын да белмичә, өстеннән таптап йөри бирәләр+.

45Моңа каршы канун белгечләренең берсе:

– Остаз! Бу сүзләрең белән Син безне дә мыскыл итәсең, – диде.

46Әмма Гайсә:

– Сезгә дә, канун белгечләре, кайгы, сез кеше иңенә күтәрә алмастай йөк саласыз, ә үзегез, аларга ярдәм итәр өчен, бармагыгызны да кыймылдатмыйсыз, – диде. – 47Кайгы сезгә, чөнки сез пәйгамбәрләр каберенә һәйкәлләр куясыз. Ә бит ул пәйгамбәрләрне сезнең ата-бабаларыгыз үтергән. 48Моның белән сез ата-бабаларыгыз кылган эшне дөрес дип раслыйсыз: алар пәйгамбәрләрне үтергәннәр, ә сез кабер өстенә һәйкәлләр куясыз+. 49Шуңа күрә Аллаһының Зирәклеге әйткән: «Мин аларга пәйгамбәрләр вә рәсүлләр җибәрәм – аларның кайберләрен үтерерләр, ә кайберләрен эзәрлекләрләр»+. 50Шуңа күрә, дөнья яратылганнан алып түгелгән барлык пәйгамбәрләр каны өчен, бүгенге буын кешеләре хөкем ителер:+
51Һабил каныннан башлап, мәзбәх белән Изге йорт арасында үтерелгән Зәкәрия канына кадәр[*]. Әйе, сезгә әйтәм: бүгенге буын хөкем ителер. 52Кайгы сезгә, канун белгечләре, чөнки сез белем ачкычын үзләштердегез. Әмма үзегез анда кермәдегез, керергә теләүчеләргә дә юл бирмәдегез.

53Гайсә әлеге өйдән чыккач, канун белгечләре һәм фарисейлар, Аны тәнкыйтьләп, сорау артыннан сорау яудырырга тотындылар, 54Гайсәне тозакка эләктермәкче булып, Аның сүзләреннән гаеп эзләделәр+.

12

Гайсәнең икейөзлелек турында кисәтүе

12^1Шул арада меңләгән кеше җыелып бер-берсен кысрыклый башлады. Иң әүвәл Гайсә үзенең шәкертләренә төбәп сөйләде:

– Фарисейлар ачыткысыннан, ягъни икейөзлелектән сакланыгыз!+
2Ачылмый калачак яшерен нәрсә һәм беленми калачак һичбер сер юк+. 3Шуңа күрә караңгыда сөйләгән сүзегез көн яктысында ишетелер, һәм эчке бүлмәдә колакка пышылдап әйткәнегез өй түбәсеннән яңгырар. 4•Сез дусларыма шуны әйтәмен: тәнне үтерүчеләрдән курыкмагыз – шуннан артыгын алар эшли алмый+. 5Кемнән куркырга кирәклеген әйтәм Мин хәзер: үтергәннән соң кешене җәһәннәмгә ташларга кодрәте булган Аллаһыдан куркыгыз; әйе, сезгә әйтәм, менә Аңардан куркыгыз!+
6Биш чыпчык бары тик ике бакыр тәңкәгә[*] сатыла түгелме? Әмма алай да Аллаһы аларның берсен-бер онытмый. 7Ә сезнең исә башыгыздагы һәр чәч бөртеге дә санаулы. Курыкмагыз, сез өер-өер чыпчыклардан күпкә кадерлерәк+.

8Әйтәм бит: кешеләр алдында Мине икърар итүчене Адәм Углы да Аллаһы фәрештәләре алдында икърар итәчәк+. 9Кешеләр алдында Миннән ваз кичкән адәмнән Мин дә Аллаһы фәрештәләре алдында ваз кичәрмен+. 10Адәм Углына каршы сүз әйтүче һәркем кичерелер; ә Изге Рухка карата көфер сүз әйтүче кичерелмәс+. 11Сезне гыйбадәтханәләргә, башлыклар һәм хакимият кешеләре алдына китергән вакытта, үзебезне ничек якларбыз яки нәрсә сөйләрбез, дип хафаланмагыз: 12сезгә нәрсә әйтәсен Изге Рух шул сәгатьтә киңәш итәр+.

Акылсыз бай турында гыйбрәтле хикәя

13•Халык арасыннан берәү Гайсәгә:

– Остаз! Абыема әйтче, атабыз калдырган мирасны минем белән бүлешсен иде, – диде.

14Гайсә исә аңа:

– Дустым, сезгә хөкем чыгарырга яки малыгызны бүләргә Мине кем билгеләде? – дип җавап бирде.

15Шуннан соң һәммәсенә мөрәҗәгать итеп:

– Карагыз аны, һәртөрле комсызлыктан сакланыгыз, чөнки кешенең гомере мал-мөлкәтенең күплегенә бәйләнмәгән, – диде+.

16Аннары аларга шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

– Бер байның ашлыгы бик уңган. 17Әлеге бай кеше күңеленнән болай дип уйлый икән: «Инде миңа нәрсә эшләргә? Ашлыгымны салыр урыным юк». 18Шуннан ул мондый карарга килгән: «Менә нәрсә эшлим: амбарларымны сүтим дә зуррак амбарлар салыйм һәм бөтен ашлыгымны, бар малымны шунда җыйыйм. 19Әнә шуннан соң үземә: „Синең күп елларга җитәрлек малың бар; ял ит, аша, эч, тормышның рәхәтен күр“, – диярмен»+. 20Әмма Аллаһы аңа әйткән: «Әй син, акылсыз! Шушы төндә җаның синнән алыныр. Җыйган малың кемгә калыр?»+
21Үзе өчен хәзинә туплаган, әмма Аллаһы каршында бай булмаган һәркем белән менә шулай булыр+.

22Гайсә Үзенең шәкертләренә әйтте:

– Әнә шуның өчен Мин сезгә: «Җан асрар өчен, нәрсә белән тукланыйм, тәнемне каплар өчен, нәрсә киим дип борчылмагыз», – дим+. 23Җан – ризыктан, тән киемнән мөһимрәк бит. 24Козгыннарга карагыз: алар чәчмиләр дә, урмыйлар да; аларның келәтләре дә, амбарлары да юк; шулай да Аллаһы аларны туендыра. Ә сез кошларга караганда күпкә кадерлерәк бит+. 25Сезнең кайсыгыз, кайгырганга карап, үз гомерен бер сәгатькә булса да озайта ала? 26Шулай булгач, әнә шундый кечкенә нәрсәне дә эшли алмыйсыз икән, нигә башкасы өчен кайгырырга?

27Кыр чәчәкләренә карагыз, әнә ничек үсәләр: эшләмиләр дә, эрләмиләр дә; ләкин, сезгә әйтәм: хәтта Сөләйман патша да никадәр мәһабәт булмасын, аларның берсе кадәр дә киенә алмаган+. 28Бүген кырда үсеп утырган, ә иртәгә учакка ташланасы үләнне Аллаһы шулай киендерә икән, сезне, сай иманлылар, киендерәчәге шөбһәсездер+. 29«Ни ашарбыз, ни эчәрбез» дип кайгырмагыз һәм хафаланмагыз. 30Дөньяда халыкларның төп кайгысы шулдыр; ә Атагыз шушы нәрсәләргә мохтаҗ булуыгызны белә. 31Сез, киресенчә, Аллаһы Патшалыгын эзләгез, һәм калганы сезгә насыйп ителер+. 32Әй кечкенә көтү, курыкма! Атагыз Патшалыкны сезгә тапшыруны хуш күрде+. 33Милкегезне сатыгыз да ярлыларга сәдака өләшегез. Тузмый торган янчыклар әзерләгез үзегезгә, күктә һич тә кимеми торган хәзинә туплагыз, анда карак та тия алмас, көя дә төшмәс+. 34Хәзинәгез кайда булса, күңелегез дә шунда булыр.

Һәрвакыт әзер булыгыз

35-36•Хуҗасының туйдан кайтуын көтеп, ул шакуга ишекне ачарга әзер торган хезмәтчеләр кебек, һәрвакыт әзер булыгыз, билегездәге пута – буылган, яктырткычларыгызга ут алынган булсын+. 37Хуҗалары, әйләнеп кайтып, хезмәтчеләрен уяу хәлдә күрсә, шул хезмәтчеләр бәхетле. Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗа үзенең билен бәйләр дә, аларны өстәл янына утыртып, үзе хезмәт күрсәтеп йөрер. 38Әгәр ул, төн уртасында яки тагын да соңрак кайтып, хезмәтчеләрен уяу хәлдә күрсә, менә шул хезмәтчеләр сәгадәтле! 39Әмма шуны аңлагыз: йорт хуҗасы каракның кайчан киләсен белсә, аңа үз йортына керергә ирек бирмәгән булыр иде+. 40Сез дә әзер булып торыгыз: Адәм Углы сез уйламаган сәгатьтә киләчәк.

Ышанычлы һәм ышанычсыз хезмәтчеләр

41Шулчак Петер Гайсәдән:

– Хакимем! Бу гыйбрәтле сүзләрне безнең өчен генә сөйлисеңме, әллә бар кешегәме? – дип сорады.

42Хаким Гайсә исә болай дип җавап кайтарды:

– Хезмәтчеләргә тиешле ризыкны үз вакытында өләшү өчен, хуҗа тарафыннан башлык итеп куелган ышанычлы һәм акыллы хезмәтче нинди була? 43Хуҗасы, әйләнеп кайтып, аның шулай эшләвен күрсә, менә шул хезмәтче сәгадәтле+. 44Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗасы аны бөтен милкенә башлык итеп куяр. 45Ә инде шул хезмәтче: «Хуҗам тиз кайтмас әле», – дип уйлап, хезмәтче ирләрне, хатыннарны кыйнаса, ашап-эчә һәм исерә калса,+
46хуҗасы ул көтмәгән көндә, ул уйламаган сәгатьтә кайтып керер дә аны җәзага тартыр һәм имансызлар белән бер язмышка дучар итәр. 47Хуҗасының теләген белеп тә, әзер булып тормаган һәм аның ихтыярынча эшләмәгән хезмәтче бик каты кыйналыр. 48Ә инде хуҗасының теләген белмичә җәзага лаек эш кылган адәм азрак кыйналыр. Кемгә күп бирелгән булса, аңардан күп таләп ителер; һәм кемгә күп ышанып тапшырылган булса, аңардан күбрәк соралыр+.

49•Мин җиргә ут алып килдем һәм ул утның инде янып китүен телим! 50Әмма Мин авыр сынаулар үтәргә тиешмен; һәм шул сынауларның бетүен интегеп көтәм!+
51Сез Мине җиргә тынычлык китерер өчен килде дип уйлыйсызмы? Юк, Мин аерыр өчен килдем+. 52Моннан ары бер өйдә яшәгән биш кеше бер-берсенә каршы булыр, өчесе – икесенә, ә икесе өчесенә каршы чыгар. 53Ата – углына, углы – атасына каршы; ана – кызына, кызы – анасына каршы; кайнана – килененә, килене кайнанасына каршы булыр+.

Заман билгеләре

54•Гайсә янә халыкка мөрәҗәгать итте:

– Көнбатышта болыт күтәрелгәнен күрүгә, сез, яңгыр явар, дисез; һәм шулай була да. 55Көньяктан җил иссә, эссе булыр, дисез; һәм шулай була да. 56Икейөзлеләр! Җир һәм күк йөзен күзәтеп, сез һава торышын әйтә аласыз, әмма ничек соң сез нинди заман җиткәнне аңлата алмыйсыз? 57Ни өчен сез нәрсәнең дөрес икәнлеген үзегез хәл итмисез? 58Дәгъвачың сине хөкемче янына алып барганда, аның белән юлда ук килешергә тырыш, юкса ул сине хөкемче каршына ирексезләп алып барыр, ә хөкемче сине җәзалаучыга тапшырыр, җәзалаучы исә зинданга ябар+. 59Әйтәм бит: бурычыңны актык тиененә[*] кадәр биреп бетермичә, аннан чыга алмассың.

13

Тәүбә итмәсәгез һәлак булырсыз

13^1Шулвакыт кемнәрдер, Гайсә янына килеп, Пилат үтерткән гәлиләялеләр турында сөйләде. Корбан китергән вакытта үтерелгән әлеге кешеләрнең каны корбанлык малның каны белән аралашып аккан ди+. 2Шушы хәлгә карата Гайсә:

– Бу гәлиләялеләр калган бөтен Гәлиләя кешеләреннән гөнаһлырак булган өчен шулай җәфа чиккәннәр дип уйлыйсызмы? – диде. –+
3Юк, дип әйтәм Мин сезгә! Әмма тәүбә итмәсәгез, барыгыз да алар кебек һәлак булырсыз. 4Яки сез Шилуахтагы манара басып үтергән шул унсигез кеше Иерусалимдә яшәүчеләрнең барысыннан да гаеплерәк булган дип уйлыйсызмы+? 5Юк, дип әйтәм Мин сезгә! Әмма тәүбә итмәсәгез, барыгыз да алар кебек һәлак булырсыз.

6Шуннан Гайсә мондый гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Берәүнең йөзем бакчасында инҗир агачы үсеп утырган, ди. Бервакыт ул бакчага килгән дә агачтан җимеш эзләргә тотынган, ләкин, таба алмагач,+
7бакчачыга: «Менә өч ел инде мин шушы инҗирнең җимешен җыярга дип киләм, ләкин таба алмыйм. Кисеп ташла аны! Ни өчен ул урын алып тора?» – дигән+. 8Бакчачы исә аңа болай дип җавап биргән: «Хуҗам, аны тагын бер елга калдырып тор, мин, аның әйләнә-тирәсен казып, тирес салырмын, 9бәлки киләсе елга җимеш бирер. Юк икән, кисеп ташларга кушарсың».

Шимбә көнне Гайсәнең бер авыруны савыктыруы

10Шимбә көнне Гайсә гыйбадәтханәләрнең берсендә гыйлем бирде+. 11Анда унсигез ел буена явыз рухтан интегеп бөкрәеп беткән, бөтенләй турая алмаган бер хатын бар иде.

12Аны, күреп, Гайсә Үз янына чакырып алды да:

– Апа, син чиреңнән котылдың, – диде.

13Гайсә аның башына кулларын куюга, хатын шундук тураеп басты һәм Аллаһыны данлый башлады+. 14Гыйбадәтханә башлыгы исә, Гайсәнең шимбә көнне дәвалавына ачуы килеп, халыкка:

– Эшләү өчен, атнада алты көн бар; чирегездән савыгу өчен, шимбә көнне түгел, әнә шул көннәрнең берсендә килегез, – диде+.

15Хаким Гайсә, аңа җавап итеп:

– Икейөзлеләр, шимбә көнне сезнең һәркайсыгыз үгезен яки ишәген, утлыктан ычкындырып, су эчертергә алып бармыймыни? – диде. –+
16Ибраһим нәселеннән булган бу хатынны унсигез ел буе шайтан бәйләп тоткан. Аны бу чиреннән шимбә көнне азат итәргә ярамыймыни?

17Бу сүзләрне ишеткәч, Аңа каршы сөйләүчеләр барысы да оялдылар; бар халык исә Ул кылган данлы эшләргә шатланды+.

Горчица орлыгы һәм ачыткы турында гыйбрәтле сүзләр

18•Шуннан Гайсә:

– Аллаһы Патшалыгы нәрсәгә охшаган, аны нәрсә белән чагыштырыйм? – диде. – 19Күз алдына китерегез: бер кеше үзенең бакчасында горчица орлыгы утырткан, һәм ул агач кебек биек булып үскән; кошлар аның ботаклары арасында оя корган, ди+.

20Сүзен дәвам итеп, Ул:

– Аллаһы Патшалыгын нәрсә белән чагыштырып була икән? – диде. – 21Ул ачыткы кебек; менә бер хатын, ачыткы салып, бер капчык[*] оннан камыр басып куйган, һәм берникадәр вакыттан камыры бик нык кабарган, ди+.

Тар ишек

22•Гайсә, шәһәр-авылларда туктый-туктый халыкка гыйлем биреп, Иерусалимгә таба юл тотты. 23Кемдер Аңардан:

– Әфәндем! Шулай бик азлар котылырмыни? – дип сорады.

Ул исә, андагы кешеләргә җавап итеп:

24– Тар ишектән керергә омтылыгыз. Сезгә әйтәм: күпләр керергә тырышып карарлар, әмма булдыра алмаслар, – диде. – 25Йорт Хуҗасы, торып, ишекне бикләгәннән соң, сез тышкы яктан ишек кага башларсыз һәм: «Әфәндем! Ишекне ач безгә», – диярсез. Ә Ул сезгә: «Кем икәнегезне һәм кайдан килгәнегезне белмим», – дип җавап бирер+. 26Шунда сез: «Без Синең белән бергә ашап-эчтек, һәм Син урамнарыбызда безгә гыйлем бирдең», – дип әйтә башларсыз. 27Әмма Ул: «Кем икәнегезне һәм кайдан килгәнегезне белмим, явызлык кылучылар, һәммәгез янымнан китегез!» – дияр+. 28Ибраһимның, Исхакның, Ягъкубның һәм барлык пәйгамбәрләрнең Аллаһы Патшалыгында булуын, ә үзегезнең аннан куылуыгызны күреп, сез еларсыз һәм тешләрегезне шыкырдатырсыз+. 29Көнчыгыш һәм көнбатыш, төньяк һәм көньяк тарафлардан кешеләр, килеп, Аллаһы Патшалыгында мәҗлестә утырырлар+. 30Хәзер соңгы булганнар – беренче, беренче булганнар ахыргы саналыр+.

31•Шулвакыт берничә фарисей, килеп, Гайсәгә:

– Сиңа моннан китәргә кирәк, чөнки Һируд Сине үтерергә тели, – диде+.

32Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Барыгыз, ул төлкегә: «Бүген һәм иртәгә җеннәрне куып чыгарам, авыруларны савыктырам, ә өченче көнгә эшемне тәмамлармын», – дип әйтегез. 33Ләкин Мин бүген дә, иртәгә дә һәм берсекөнгә дә Үз юлымны дәвам итәргә тиешмен, чөнки пәйгамбәрнең Иерусалимнән читтә һәлак булуы мөмкин эш түгелдер.

34И-и Иерусалим! Пәйгамбәрләрне үтерүче, хозурыңа җибәрелгәннәрне ташлар атып кыйнаучы шәһәр! Кош үзенең балаларын канат астына җыйган кебек, Мин дә синең халкыңны ничә тапкыр шулай бергә җыярга теләдем, әмма сез, Иерусалим кешеләре, каршы килдегез!+
35Инде менә Изге йортыгыз бушап, ташландык булып калыр. Сезгә шуны әйтеп куям: «Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер!»[*] дип әйтми торып, Мине кабат күрмәссез+.

14

Гайсәнең шимбә көнне авыруларны савыктыруы

14^1Шимбә көннәрнең берсендә Гайсә фарисейлар башлыгының берсенә ашка барды. Мәҗлестәгеләрнең барысы игътибар белән Аны күзәтте+. 2Шулвакыт Аның каршына сары су авыруыннан интегүче бер кеше килеп басты. 3Канун белгечләренә һәм фарисейларга мөрәҗәгать итеп, Гайсә шунда:

– Канун шимбә көнне авыруларны савыктырырга рөхсәт итәме? – дип сорады+.

4Алар эндәшмәделәр. Ә Ул, авыру кешегә куллары белән орынып алып, аны савыктырды һәм өенә кайтарып җибәрде. 5Гайсә аларга:

– Берәрегезнең углы яки үгезе коега төшсә, шимбә көн булуга карамастан, шундук коедан чыгармас идегезмени? – диде+.

6Аның бу соравына тегеләр җавап бирә алмадылар.

Никах мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя

7Чакырылган кунакларның түрдән урын сайлауларын күреп, Гайсә аларга шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:+

8– Берәү сине никах мәҗлесенә чакырса, түр башына утырма, чөнки сиңа караганда хөрмәтлерәк берәүнең чакырылган булуы мөмкин+. 9Сине дә, аны да кунакка чакырган хуҗа, яныңа килеп: «Бу кешегә урын бирче», – дип әйтер, һәм шул чакта син, оятка калып, ишек катына барып утырырга мәҗбүр булырсың. 10Мәҗлескә чакырсалар, киресенчә, ишек катына утыр; шунда хуҗа, яныңа килеп: «Әй дустым, түргәрәк утыр», – дияр, шул чагында мәҗлестәгеләр алдында сиңа ихтирам булыр. 11Чөнки үзен башкалардан өстен куючы түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер+.

12Үзен ашка чакырган кешегә дә Гайсә:

– Әгәр син төш вакытында яки кичен мәҗлес җыясың икән, дусларыңны да, туганнарыңны да, кан кардәшләреңне һәм бай күршеләреңне дә чакырма, чөнки чакыруыңа каршы кайчан да булса алар да сине ашка чакырыр, һәм шуның белән исап-хисап беткән булып чыга, – диде. – 13Мәҗлес үткәрә калсаң, фәкыйрьләрне, гарипләрне, аксак-сукырларны чакыр. 14Әнә шул чакта бәхетле булырсың, чөнки алар сиңа кайтарып түли алмыйлар. Ә сиңа тәкъвалар үледән терелгән көндә әҗере булыр+.

Зур аш мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя

15•Гайсә белән табын янында утыручыларның берсе, моны ишетеп, Аңа:

– Аллаһы Патшалыгындагы мәҗлестә ризыктан авыз итәчәк кешеләр бәхетле! – диде+.

16Гайсә исә аңа болай дип җавап бирде:

– Бер кеше, зур аш мәҗлесе үткәрергә җыенып, күп кунаклар чакырган һәм, 17мәҗлес башланыр вакыт җиткәч, чакырылган кешеләргә: «Килегез, инде бар нәрсә әзер», – дип әйтергә үзенең хезмәтчесен җибәргән. 18Барысы да сүз берләшкән кебек гафу үтенә башлаган. Беренчесе: «Җир сатып алган идем, шуны барып карарга кирәк, зинһар, гафу ит», – дигән. 19Икенчесе: «Биш пар үгез сатып алган идем, хәзер шуларны эштә сынап карамакчы булам, зинһар, гафу ит», – дигән. 20Өченчесе: «Мин әлерәк кенә өйләндем, шуңа күрә килә алмыйм», – дигән+.

21Хезмәтче, кайтып, бу хакта хуҗасына хәбәр иткән. Хуҗаның моңа ачуы килгән һәм хезмәтчесенә: «Бар, тиз генә шәһәр урамнарыннан һәм тыкрыклардан фәкыйрь, гарип, сукыр һәм аксакларны җыеп алып кил», – дигән. 22Берникадәр вакыт үткәч, хезмәтче аңа: «Хуҗам, синең әмерең үтәлде, әле тагын да буш урыннар бар», – дигән. 23Хуҗа исә хезмәтчесенә: «Бар, юлларга, сукмакларга чык, кешеләрне монда килергә кыста, өем тулы булсын. 24Сезгә әйтәм: элек чакырылганнарның берсе дә минем ашымны татымас», – дигән.

Гайсә Үзенең шәкертләреннән нәрсә таләп итә?

25•Гайсәгә ияреп бик күп халык барды. Аларга мөрәҗәгать итеп, Ул:

26– Минем яныма килүче үзенең атасын, анасын, хатынын, балаларын, ир һәм кыз туганнарын, хәтта үзенең гомерен Миннән кадерлерәк күрсә, ул кеше Минем шәкертем була алмый, – диде. –+
27Үзенең хачын күтәреп, артымнан бармаган кеше Минем шәкертем була алмый+. 28Әйтик, арагызда кем дә булса манара төзергә тели, ди. Төзелешне башкарып чыгарлык акчасы барлыгын белү өчен, иң башта утырып аның күпмегә төшәсен хисапламасмы әллә ул? 29-30Югыйсә, нигезен салып та, төзеп бетерә алмаса, моны күрүче һәркем: «Бу кеше төзи башлады, әмма тәмамлый алмады», – дип аңардан көләр.

31Яки, әйтик, бер патша икенче патшага каршы яуга җыена, ди. Үзенең ун мең сугышчысы белән егерме меңлек гаскәргә каршы кузгалган вакытта, дошман белән алышырга көче җитү-җитмәвен башта утырып уйламасмы әллә? 32Әгәр көче җитми икән, солых шартларын сорар өчен, ул әле ерактагы теге патшага илчеләрен җибәрер.

33Шулай ук сезнең һәркайсыгыз бар мөлкәтеннән ваз кичмәсә, Минем шәкертем була алмый.

34Тоз – яхшы нәрсә, әмма ул үзенең тәмен җуйса, аңа яңадан ничек тәм кайтарасың+? 35Ул җир өчен дә, тирес өеме өчен дә яраксызга әйләнә, һәм аны чыгарып ташлыйлар. Колагы булганнар – ишетсен!+

15

15^1•Салым җыючыларның барчасы, гөнаһлылар, Гайсәне тыңлар өчен, янына җыелдылар. 2Фарисейлар һәм канун белгечләре исә:

– Бу Кеше гөнаһлыларны кабул итә һәм алар белән бергә ашый, – дип сукрандылар+.

Югалган сарык турында гыйбрәтле хикәя

3Шуннан Гайсә аларга әлеге гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

4– Әйтик, берегезнең йөз сарыгы булып, шуларның берсен ул югалтты, ди. Калган туксан тугыз сарыгын болында калдырып, шул югалганын тапканчы эзләмәсме әллә+? 5Ә инде тапкач, шатланып, аны җилкәсенә салып алып кайтыр. 6Өенә кайткач исә, дусларын һәм күршеләрен чакырып: «Минем белән бергә шатланыгыз, чөнки югалган сарыгымны таптым», – дияр+. 7Сезгә әйтәм: шул рәвешчә, тәүбәне хаҗәтсенмәгән туксан тугыз тәкъвага караганда гөнаһлы бер кешенең тәүбәгә килүенә күкләрдә күбрәк шатланырлар+.

Югалган көмеш тәңкә турында гыйбрәтле хикәя

8Яки ун көмеш тәңкәсе[*] булып, шуларның берсен югалткан хатынны алыйк: шәм яндырып, идәннәрен себереп, шуны тапканчы җентекләп эзләмәсме әллә ул?! – дип сүзен дәвам итте Гайсә. – 9Ә тапкач, үзенең дусларын һәм күршеләрен чакырып, аларга: «Минем белән бергә шатланыгыз, чөнки мин югалткан акчамны таптым», – дияр. 10Сезгә әйтәм: Аллаһы фәрештәләре дә тәүбә иткән бер гөнаһлы өчен шулай шатланалар.

Читкә киткән угыл турында гыйбрәтле хикәя

11Гайсә сөйләвен дәвам итте:

– Бер кешенең ике углы булган. 12Шуларның кечерәк дигәне атасына: «Әти, милекнең миңа тиешле өлешен бүлеп бир», – дигән. Атасы үзенең милкен угылларына бүлеп биргән+. 13Берничә көн үткәч, кече углы, үз өлешен сатып, булган акчаны үзе белән алып, ерак илгә чыгып киткән һәм анда, азгынлыкка бирелеп, байлыгын туздырып бетергән. 14Ул шулай бөтен байлыгын туздырып бетергәннән соң, бу илдә бик каты ачлык башланып, егет мохтаҗлыкта калган. 15Шуннан ул җирле бер кешегә ялланган, һәм теге аны үзенең басуына дуңгыз көтәргә җибәргән. 16Егет шулкадәр ачка интеккән, хәтта дуңгызлар ашый торган азыкка да шат буласы икән, ләкин аңа беркем бернәрсә бирмәгән.

17Шуннан ул, акылына килеп: «Атамның ялчылары күп, һәм барысының да туйганчы ашарга ризыгы бар, ә мин монда ачка тилмерәм! 18Хәзер үк атам янына кайтыйм да: „Әти, мин Күктәге Аллаһы каршында һәм синең алдыңда гөнаһ кылдым,+
19инде мин синең углың дип аталырга да лаек түгелмен; ялчыларыңның берсе булырга рөхсәт ит миңа“, – дип әйтим», – дигән дә 20атасы янына кайтып киткән. Атасы аны, ерактан ук күреп алып, бик кызганган, каршына йөгереп барып кочаклап үпкән. 21Углы исә аңа: «Әти, мин Күктәге Аллаһы каршында һәм синең алдыңда гөнаһ кылдым, инде синең углың дип аталырга лаек түгелмен», – дигән. 22Ә атасы үзенең хезмәтчеләренә: «Иң яхшы кием алып килеп, аны киендерегез, бармагына йөзек бирегез, аякларына башмаклар кидерегез+. 23Аннары симертелгән бозауны алып чыгып чалыгыз. Ашыйк һәм күңел ачыйк! 24Минем бу углым үлгән иде, хәзер терелде, югалган иде – табылды», – дигән, һәм алар бәйрәм итә башлаганнар+.

25Аның өлкән углы исә бу вакытта кырда булган. Өенә кайтып җитәрәк, ул җыр-бию тавышлары ишеткән. 26Хезмәтчеләрнең берсен чакырып: «Бу ни хәл?» – дип сораган. 27Хезмәтче аңа: «Синең энең кайтты, аның сау-сәламәт әйләнеп кайтуына куанып, атаң симертелгән бозау чалдырды», – дигән. 28Өлкән угылның моңа ачуы килгән, һәм ул өйгә керергә теләмәгән. Атасы исә, чыгып, аңардан өйгә керүен үтенгән. 29Әмма атасына җавап итеп, ул: «Менә мин сиңа күпме еллар хезмәт итәм һәм кушканыңны һич үтәми калганым юк, шуңа да карамастан, дусларым белән күңел ачу өчен, синең миңа беркайчан кәҗә бәтие дә биргәнең булмады. 30Ә инде милкеңне фахишәләр белән туздырып бетергән бу углың кайткач, аның өчен симертелгән бозау чалдыргансың!» – дигән+. 31Атасы исә аңа: «Углым, син һәрвакыт минем белән булдың, минем бөтен нәрсәм – синеке. 32Шатланырга, күңел ачарга безнең сәбәп бар, чөнки синең энең үлгән иде, ә хәзер терелде, югалган иде – табылды», – дип әйткән.

16

Ышанычсыз идарәче

16^1Ә Үзенең шәкертләренә Гайсә болай дип сөйләде:

– Бер байның хуҗалык белән идарә итүчесе булган. Аның хакында байга: «Милкеңне туздырып бетерә», – дип килеп әйткәннәр. 2Бай, аны чакырып: «Синең турыда мин нәрсә ишетәм? Эшең хакында хисап бир, чөнки моннан ары син минем хуҗалыгым белән идарә итә алмыйсың», – дигән. 3Шунда идарәче: «Инде нәрсә эшләргә? Хуҗам мине идарә эшеннән азат итә. Җир казырга көчем юк, хәер сорашырга оялам. 4Хуҗалык белән идарә итү эшеннән чыгарылгач, кешеләр мине үз йортларына кабул итсеннәр өчен, нәрсә эшләргә кирәген беләм мин», – дип уйлаган да, 5хуҗасына бурычы булган кешеләрне бер-бер артлы чакырып, беренчесеннән: «Минем хуҗама синең күпме бурычың бар?» – дип сораган. 6Теге: «Мин аңа йөз үлчәм[*] май тиешмен», – дигән. Идарәче аңа: «Бурыч кәгазеңне ал да, утырып, тиз генә „илле үлчәм“ дип яз», – дигән. 7Аннары икенчесеннән: «Ә синең күпме бурычың бар?» – дип сораган. Тегесе: «Йөз мичкә[*] бодай», – дигән. Идарәче: «Бурыч кәгазеңне ал да „сиксән мичкә“ дип яз», – дигән. 8Ә хуҗа намуссыз идарәчене тапкырлыгы өчен мактаган. Чөнки бу дәвер кешеләре, үзләре сыманнар белән эш кылганда, яктылык балаларыннан[*] күпкә тапкыррак+. 9Сезгә әйтәм: җирдәге байлык ярдәмендә үзегезгә дуслар булдырыгыз. Шулай эшләсәгез, байлык беткәч, мәңгелек яшәү урынына кабул ителерсез. 10Кечкенә нәрсәдә ышанычлы кеше зур нәрсәдә дә ышанычлы булыр, ә кечкенә нәрсәдә ышанычсыз адәм зур нәрсәдә дә ышанычсыз+. 11Шул рәвешле, әгәр сез җирдәге байлык белән ышанычлы эш йөртмисез икән, чын байлыкны сезгә кем әманәт итәр+? 12Әгәр башкалар милке белән ышанычлы эш итмисез икән, үзегезгә аталганны сезгә кем бирер?! 13Бер кол да ике хуҗага хезмәт итә алмас: берсен ул яратмас, ә икенчесен яратыр; берсенә тугры булыр, ә икенчесен санга сукмас. Аллаһыга да, байлыкка да берьюлы хезмәт итә алмассыз+.

Фарисейларга җавап

14•Акча яратучы фарисейлар, боларны ишетеп, Гайсәнең сүзләреннән көлделәр генә+. 15Әмма Ул аларга болай диде:

– Кешеләр алдында сез үзегезне яхшы итеп күрсәтәсез, ләкин Аллаһы сезнең күңелегезне белә бит; кешеләр югары бәя биргән нәрсә Аллаһы өчен җирәнгечтер+. 16Муса кануны чоры һәм пәйгамбәрләр заманы Чумдыручы Яхъя килгәнче дәвам итте. Хәзер исә Аллаһы Патшалыгы хакында Яхшы хәбәр вәгазь кылына, һәм һәркем шунда омтыла, шунда аяк басарга тырыша+. 17Әмма күк һәм җир юкка чыкканда да, Канунның бер генә сызыгы да юкка чыкмаячак+.

18Үз хатынын аерып, башка хатынга өйләнүче һәркем зина кыла; ире аерган хатынга өйләнүче дә зина кыла+.

Бай һәм Элгазар

19Кайчандыр бер бай яшәгән. Ул нәфис җитен һәм куе кызыл тукымадан тегелгән затлы киемнәр генә кигән һәм һәр көнне зур-зур мәҗлесләр үткәрә торган булган. 20-21Ә аның капка төбендә, бай табыныннан өстәл астына төшкән сынык-саныкларга өметләнеп, бөтен тәнен җәрәхәт баскан Элгазар исемле бер фәкыйрь ята, һәм этләр, килеп, аның яраларын ялап китә икән. 22Көннәрдән беркөнне әлеге фәкыйрь вафат булган, һәм фәрештәләр аны Ибраһим пәйгамбәр янына илткәннәр; шуннан соң бай да үлгән, һәм аны күмгәннәр+. 23Бай кеше, үлеләр дөньясында газап чиккән вакытта, башын күтәреп караган һәм еракта Ибраһимны, аның янында Элгазарны күргән+. 24Шунда ул, кычкырып: «Ибраһим атам, шәфкать күрсәтеп, минем янга Элгазарны җибәрче, бармак башын суга чылатып, телемне суытсын иде, чөнки бу ялкында шундый газап чигәмен», – дигән+. 25Әмма Ибраһим аңа: «Углым! Исеңә төшер, син тормышыңда бар рәхәтне татыдың инде, ә Элгазар михнәт чикте; хәзер исә ул монда юаныч күрә, ә син газап чигәсең. 26Моннан тыш, безнең белән сезнең арада зур упкын, шунлыктан сезнең якка чыгарга теләүче моннан китә алмас, сезнең яктан да монда беркем аяк баса алмас». 27Бай исә: «Атам, алайса, зинһар өчен, Элгазарны атам йортына җибәр, 28анда минем биш туганым бар, Элгазар аларны кисәтсен, алар да бу газапларга тарымасын иде», – дигән. 29Ибраһим аңа: «Аларның Мусалары һәм пәйгамбәрләре бар, шуларны тыңласыннар», – дип җавап биргән+. 30Бай исә: «Юк, Ибраһим атам. Менә үлгәннәрдән берәрсе, терелеп, алар янына барса, бәлки тәүбәгә килерләр иде», – дигән. 31Ибраһим аңа: «Әгәр алар Мусаны һәм пәйгамбәрләрне тыңламыйлар икән, берәрсе хәтта үледән терелсә дә, ышанмаячаклар», – дип җаваплаган+.

17

Гөнаһ, кичерү һәм иман

17^1•Үзенең шәкертләренә Гайсә болай дип сөйләде:

– Гөнаһ кылыр өчен, сәбәпләр һаман туа торыр, әмма кешеләрне гөнаһка этәрүчегә – кайгы!+
2Шушы кечкенәләрнең берәрсен юлдан яздыручыны, муенына тегермән ташы асып, диңгезгә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде+. 3Кылган гамәлләрегезгә игътибарлы булыгыз. Туганың сиңа карата гөнаһ кылса, аны дусларча шелтәлә, ә инде гаебен танып үкенсә – кичер;+
4сиңа карата көнгә җиде тапкыр гөнаһ кылып, гөнаһ кылган саен яныңа килеп: «Мин гаепле», – дисә, кичер аны+.

5Хаким Гайсәгә рәсүлләр:

– Иманыбызны арттырсаң иде, – диделәр+.

6Аларга җавап итеп, Ул болай диде:

– Сезнең горчица орлыгы кадәр генә иманыгыз булып, менә бу ефәк агачына: «Тамырың белән кубып, үзеңне диңгезгә күчереп утырт!», – дип әйтә калсагыз, ул сезне тыңлар иде+. 7Җир сукалап яки көтү көтеп кырдан кайткан хезмәтчесенә сезнең кайсыгыз: «Әйдә, тизрәк ашарга утыр», – дип әйтер икән? 8Киресенчә: «Миңа кичке аш әзерлә дә, билеңне буып, мин ашап-эчкән вакытта хезмәт күрсәт; аннары үзең ашап-эчәрсең», – дип әйтмәссезме икән? 9Кушканны эшләгән хезмәтчегезгә рәхмәт әйтеп тормассыз бит. 10Шулай итеп, сез дә кушканның һәммәсен башкарганнан соң: «Без бары хезмәтчеләр генә, нәрсә эшләргә тиеш булсак, шуны гына башкардык», – диегез.

Махаулы ун кешенең савыгуы

11Иерусалимгә барышлый Гайсә Самарея белән Гәлиләя чиге буйлап үтте. 12Бер авылга кергән вакытта, Аңа махаулы ун кеше очрады. Алар, бер читтә туктап калып:+

13– Гайсә! Остаз! Кызган безне! – дип кычкырдылар.

14Аларны күрүгә, Ул:

– Барыгыз, руханиларга күренегез, – диде.

Тегеләр китеп бардылар һәм әле юлда чакта ук авыруларыннан арындылар+. 15Арада берсе, үзенең савыгуын күреп, кире әйләнеп килде дә, кычкырып-кычкырып, Аллаһыга дан-шөһрәтләр яудырды; 16аннары, Гайсәнең аягына егылып, Аңа рәхмәт укыды. Әлеге кеше самареяле иде+. 17Гайсә аңардан:

– Уныгыз да савыкмадымыни?! – дип сорады. – Калган тугызыгыз кайда соң? 18Аллаһыга рәхмәт белдерү өчен, читтән килгән шушы кешедән башка берсе дә кире әйләнеп кайтмадымыни?

19Шуннан Гайсә аңа:

– Тор һәм юлыңда бул. Ышануың савыктырды сине, – диде+.

Аллаһы Патшалыгының килүе

20•Фарисейлар Гайсәдән:

– Аллаһы Патшалыгы кайчан килер? – дип сорады.

Ул аларга:

– Аллаһы Патшалыгы күзгә күренеп килмәс+. 21Беркем дә: «Менә ул монда» яки «Әнә тегендә», – дип әйтмәс. Чөнки Аллаһы Патшалыгы сезнең арада[*], – дип җавап кайтарды.

22Шәкертләренә мөрәҗәгать итеп, Гайсә:

– Шундый вакыт килер, Адәм Углы көннәренең берсен генә булса да күрергә теләрсез, әмма күрә алмассыз, – диде. –+
23Сезгә: «Кара, Ул анда» яки: «Кара, Ул монда», – дип әйтерләр, ләкин Аны күрергә дип, беркая да торып чапмагыз+. 24Адәм Углының пәйда булуы күкнең бер читеннән икенче читенә кадәр ялтыраган яшен яктысы кебек булыр. 25Әмма аңарчы Ул күп газаплар чигәргә һәм бүгенге буын тарафыннан кире кагылырга тиеш+.

26Нух заманында ничек булса[*], Адәм Углы килер алдыннан да шулай булыр+. 27Ул вакытларда да кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, өйләнгәннәр, кияүгә чыкканнар; Нух көймәгә кергән көнгә кадәр шулай дәвам иткән. Шуннан туфан килгән һәм һәммәсен һәлак иткән+. 28Лут заманында да шулай булган: кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, алыш-биреш иткәннәр, чәчкәннәр, төзегәннәр. 29Әмма Лут Сәдүм шәһәреннән чыккан көнне, күктән ут һәм күкерт яңгыры явып, аларның барысын һәлак иткән+. 30Адәм Углы күренгән көнне дә шулай булачак! 31Ул көнне өй түбәсендә булган кеше, өендә әйберләре калган икән, аларны алырга өйгә кереп тормасын; кырда булган кеше дә өенә кайтмасын+. 32Лут хатыны белән нәрсә булганны[*] исегездән чыгармагыз!+
33Җанын саклап калырга тырышкан адәм аны югалтыр; ә инде җанын югалткан адәм аны саклап калыр+. 34Сезгә әйтәм: ул төнне бер түшәктә яткан ике кешенең берсе алыныр, ә икенчесен калдырырлар. 35Бергәләп ашлык тарткан ике хатынның берсе алыныр, ә икенчесен калдырырлар. [ 36][*]
37Аның бу сүзләренә каршы шәкертләре:

– Хакимебез, бу хәл кайда булыр? – диделәр.

Ул исә аларга:

– Үләксә кайда булса, үләксә кошлары да шунда җыелыр, – дип җавап бирде.

18

Тол хатын һәм хөкемче турында гыйбрәтле хикәя

18^1Беркайчан күңел төшермәскә һәм һәрвакыт дога кылырга кирәклеген искәртү өчен, Үзенең шәкертләренә Гайсә бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:+

2– Кайсыдыр шәһәрдә Аллаһыдан курыкмаучы һәм бәндәдән оялмаучы бер хөкемче яшәгән. 3Шул ук шәһәрдә бер тол хатын да яши икән, һәм ул, һаман саен хөкемче янына килеп: «Дошманымнан яклачы», – дип әйтә икән. 4Әмма хөкемче әлеге тол хатынның дәгъвасын күпмедер вакыт хәл итәргә ризалашмаган. Аннары, ниһаять, үз-үзенә: «Аллаһыдан курыкмасам һәм бәндәдән оялмасам да, 5бу тол хатын тынгылык бирмәгәнгә күрә, дәгъвасын хәл итим, мине ялыктырып йөрмәсен», – дигән.

6– Намуссыз бу хөкемченең нәрсә әйткәнен ишеттегезме? – дип сорады Хаким Гайсә. 7– Көндез дә, төнлә дә Аллаһыны ярдәмгә чакыручыларны – Үзе сайлаганнарны – Ул әллә якламасмы?! Түзеп тора алырмы?!+
8Сезгә әйтәм: Ул һичбер тоткарлыксыз якларга килер. Әмма Адәм Углы, килгәч, җир йөзендә иман табармы+?

Фарисей һәм салым җыючы

9Үзләрен тәкъва дип санаучы һәм башкаларны түбәнсетүче кайберәүләргә Гайсә шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:+

10– Ике кеше, дога кылу өчен, Аллаһы йортына кергән: аларның берсе фарисей, ә икенчесе салым җыючы икән+. 11Фарисей, торып, болай дип дога кылган: «Йа Аллаһы! Башкалар кебек талаучы да, алдакчы да, зина кылучы да яки менә бу салым җыючы кебек тә түгел мин. Шуның өчен Сиңа шөкер әйтәм+. 12Атнага ике тапкыр ураза тотам, табышымның уннан бер өлешен гошер сәдакасы итеп бирәм»+. 13Читтәрәк басып торган һәм күзләрен күтәреп күккә карарга да батырчылык итмәгән салым җыючы исә күкрәгенә суга-суга: «Йа Аллаһы! Мин гөнаһлыга мәрхәмәтле бул!» – ди икән+. 14Сезгә әйтәм: фарисей түгел, нәкъ менә салым җыючы, Аллаһы каршында аклану табып, өенә кайтып киткән. Чөнки үзен күтәрүче һәркем түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер+.

Гайсәнең балаларны фатихалавы

15•Гайсә, орынып, фатихасын күндерсен өчен, кайберәүләр Аның янына сабый балаларын да алып килделәр. Шәкертләре исә, моны күреп, әлеге кешеләрне шелтәләргә тотындылар. 16Ә Гайсә, балаларны Үз янына чакырып алып:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Аллаһы Патшалыгы менә шушындыйларныкы. 17Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгын балалар кебек кабул итмәгән кеше анда кермәячәк, – дип әйтте+.

Гайсә һәм бер бай

18•Башлыкларның берсе Гайсәдән:

– Игелекле Остаз! Мәңгелек тормышка ия булыр өчен, миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады+.

19Гайсә аңа:

– Нигә син Мине игелекле дип атыйсың? Аллаһыдан башка һичкем игелекле түгел+. 20Аның әмерләрен син беләсең: зина кылма, кеше үтермә, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, атаң белән анаңны хөрмәт ит[*], – диде+.

21Ә башлык:

– Мин боларның барысын яшьтән үк үтәп киләм, – дип җавап бирде+.

22Моны ишеткәч, Гайсә аңа:

– Сиңа тагын бер нәрсә җитми: булган бар нәрсәңне сат та фәкыйрьләргә өләш, шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил һәм Миңа ияр, – дип әйтте+.

23Теге кеше, бу сүзләрне ишетеп, кайгыга калды, чөнки байлыгы бик зур иде.

24Гайсә, аның пошаманга калуын күреп:

– Байлыгы булганнарга Аллаһы Патшалыгына керү ничек кыен! – диде. –+
25Бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк.

26Бу сүзләрне ишетүчеләр:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң?! – дип сорады.

27– Кешеләр өчен мөмкин булмаган нәрсә Аллаһы өчен мөмкиндер, – диде Гайсә+.

28Петер исә:

– Менә, булган бар нәрсәбезне калдырып, без Сиңа иярдек, – диде+.

29Гайсә аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгы хакына йортын яки хатынын, агай-энеләрен, ата-анасын яки балаларын калдырган һәркем,+
30бу дөньяның үзендә күп мәртәбә артыгы белән алып, киләчәк дөньяда мәңгелек тормышка ия булачак, – диде.

Гайсәнең янә Үз үлеме хакында әйтүе

31•Гайсә, унике шәкертен Үз янына чакырып алып, аларга әйтте:

– Без Иерусалимгә якынлашып киләбез, һәм биредә Адәм Углы хакында пәйгамбәрләр тарафыннан язылганның һәммәсе тормышка ашачак. 32Аны мәҗүсиләр кулына тапшырырлар, алар Аны мыскыл итәрләр, хурларлар һәм Аңа төкерерләр; 33Аны камчы белән суктырырлар һәм үтерерләр. Әмма өченче көнгә Ул үледән терелеп торыр+.

34Әмма шәкертләр бу сүзләрдән бернәрсә дә аңламадылар; әлеге сүзләрнең мәгънәсе аларга яшерен булып калды, һәм алар әйтелгәннәргә төшенмәделәр+.

Гайсәнең сукыр хәерчене савыктыруы

35•Гайсә Әрихәгә якынлашып килгәндә, бер сукыр юл буенда хәер сорашып утыра иде+. 36Янәшәсеннән бик күп кешеләр үтеп барганны ишетеп, ул:

– Нишлиләр анда? – дип сорады.

37Аңа:

– Насаралы Гайсә үтеп бара, – диделәр.

38Шунда ул:

– Давыт Углы Гайсә! Кызган мине! – дип кычкырып җибәрде+.

39Төркем алдыннан баручылар аны тыймакчы булдылар, әмма ул, тагын да катырак итеп:

– Давыт Углы! Кызган мине! – дип кычкырды. 40Гайсә, туктап, аны алып килергә кушты. Сукыр адәм Аның янына килгәч, Ул аңардан:

41– Син миннән нәрсә көтәсең? – дип сорады.

Теге Аңа:

– Әфәндем! Күзләрем күрсә иде, – диде.

42Гайсә аңа:

– Күзләрең күрсен! Сине ышануың савыктырды, – диде+.

43Теге адәм шундук күрә башлады, һәм ул, Аллаһыны данлап, Гайсә артыннан ияреп китте. Шушы хәлне күргән бар кеше Аллаһыга мактау яудырды.

19

Зәкәйнең котылуы

19^1Гайсә, Әрихәгә җитеп, шәһәр буйлап барганда,+
2салым җыючылар башлыгы Зәкәй атлы бер бай адәм, 3Аның ниндирәк кеше икәнен бик тә күрәсе килеп, ләкин буе кыска булу сәбәпле халык арасыннан Аны һич күрә алмаганга, 4йөгереп, алгарак узды да Гайсә үтәсе юл буенда үскән кыргый инҗир агачына менеп утырды. 5Шул турыга җиткәч, Гайсә югары күтәрелеп карады да:

– Зәкәй, төш тизрәк, бүген Мин синең өеңдә тукталырга тиешмен, – диде.

6Теге тиз генә төште һәм Аны, шатланып, өендә кабул итте. 7Бу хәлне күрүчеләрнең барысы:

– Шул гөнаһлы адәмнең өенә кереп кунагы булды! – дип ризасызлык белдерде+.

8Зәкәй исә, торып, Хаким Гайсәгә:

– Әфәндем! Милкемнең яртысын фәкыйрьләргә өләшәм, инде кемне дә булса алдаганмын икән, аңа дүртләтә кайтарып бирермен, – диде+.

9– Бүген шушы гаиләгә котылу килде – әлеге кеше дә Ибраһим нәселеннәндер+. 10Адәм Углы югалганны эзләп табар һәм коткарыр өчен килде бит.

Хезмәтчеләргә бирелгән акчалар турында гыйбрәтле хикәя

11•Гайсә, сүзен дәвам итеп, боларны тыңлап торган халыкка тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде, чөнки Ул Иерусалимгә якын иде инде, һәм кешеләр, тиздән Аллаһы Патшалыгы күренергә тиеш, дип уйладылар+. 12Гайсә болай диде:

– Затлы нәселдән булган бер кеше, патшалыкны кабул итү өчен, ерак илгә киткән. Аннары ул әйләнеп кайтырга тиеш булган. 13Юлга чыкканчы, ул, ун хезмәтчесен чакырып, аларның һәрберсенә йөз динар акча[*] биргән һәм: «Мин кайтканчы, шушы акчаларны табыш китерерлек итеп әйләнешкә кертегез», – дигән. 14Ләкин ватандашлары, аны яратмау сәбәпле: «Безнең өстән патшалык итүеңне теләмибез», – дип, аның эзеннән илчеләр җибәргәннәр+.

15Теге, ерак илдә патшалыкны кабул итеп кабат үз иленә әйләнеп кайткач, акча биргән теге хезмәтчеләренең күпме табыш алуларын белү өчен, аларны үз янына чакырырга кушкан. 16Беренчесе, килеп: «Хуҗам, син биргән акча ун тапкыр артыграк табыш китерде», – дигән. 17Хуҗасы аңа: «Бик әйбәт, син – минем яхшы хезмәтчем. Кечкенә генә нәрсәдә ышанычлы булганың өчен, ун шәһәр синең кул астында булсын», – дигән+. 18Икенчесе, килеп: «Хуҗам, син биргән акча биш тапкыр артыграк табыш китерде», – дигән. 19Хуҗасы аңа да: «Мин сине биш шәһәр өстеннән башлык итәрмен», – дигән. 20-21Ә өченчесе, килеп, болай дигән: «Хуҗам, менә син биргән акча, синнән курыкканга, мин аны кулъяулыкка төреп саклап тоттым. Син кырыс кеше бит: үзең куймаган нәрсәне аласың, чәчмәгәнне урасың». 22Хуҗасы аңа: «Әй яраксыз хезмәтче! Әйткән сүзләреңә карап, мин сиңа хөкем чыгарам. Минем кырыс булуымны, үзем куймаган нәрсәне алуымны, үзем чәчмәгәнне уруымны белгәч,+
23ни өчен соң мин биргән акчаны әйләнешкә кертмәдең? Шулай эшләсәң, кайткач, аңардан табыш алган булыр идем», – дигән. 24Шуннан ул янындагыларга: «Акчаны аңардан алыгыз да ун тапкыр артыграк табыш алган хезмәтчегә бирегез», – дип әйткән. 25Тегеләр аңа: «Хуҗам! Аның акчасы болай да ун тапкыр артыграк бит инде», – дигәннәр. 26Ә ул аларга болай дип җавап биргән: «Сезгә әйтәм: кемдә бар булса, аңа тагын бирелер, ә кемдә юк икән, аның булган нәрсәсе дә тартып алыныр+. 27Ә инде үзләре өстеннән патшалык итүемне теләмәгән дошманнарымны монда китерегез һәм күз алдымда үтерегез»+.

Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе

28•Шул сүзләрдән соң Гайсә Иерусалимгә таба юлын дәвам итте. 29-30Зәйтүн-тау итәгендә урнашкан Бәйт-Фәги һәм Бәйт-Әния авылларына якынлашкач, Ул:

– Каршыгыздагы авылга барыгыз; анда кергәч, моңарчы һичкем атланмаган, бәйдәге яшь ишәкне күрерсез; шуны, бәйдән ычкындырып, монда алып килегез, – дип, шәкертләренең икесен Үзеннән алдан җибәрде+. 31– Әгәр берәрсе сездән: «Нигә аны бәйдән ычкындырасыз?» – дип сораса, аңа: «Безнең Хуҗага кирәк ул», – дип әйтегез.

32Ике шәкерт китте, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә булып чыкты. 33Яшь ишәкне бәйдән ычкындырган вакытта, ишәкнең хуҗалары алардан:

– Нигә сез ишәкне бәйдән ычкындырасыз? – дип сорадылар.

34Тегеләр исә:

– Хуҗага кирәк ул, – дип җавап бирделәр.

35Ишәкне Гайсә янына алып килделәр; өс киемнәрен ишәкнең сыртына салып, аның өстенә Гайсәне атландырдылар. 36Гайсә ишәк өстендә барган чакта, кешеләр Аның юлына өс киемнәрен җәйделәр+. 37-38Ә инде Гайсә Зәйтүн тавыннан төшә торган юлга якынлашкач, Күп санлы шәкертләре, үзләре күргән барлык могҗизалар өчен шатланышып, кычкырып-кычкырып, Аллаһыга дан-мактау яудыра башладылар:

«Раббы исеменнән килүче Патша мөбарәктер![*]

Күкләрдә – тынычлык, югарыда дан-шөһрәт!»+

39Халык арасыннан кайбер фарисейлар шунда Гайсәгә:

– Остаз! Шәкертләреңне тый! – диде+.

40Әмма аларга җавап итеп, Ул:

– Сезгә шуны әйтәм: алар тынып калсалар, ташлар кычкыра башлаячак, – диде+.

Гайсәнең Иерусалим язмышын кайгыртып елавы

41Иерусалимгә якынлашып, шәһәргә карашын ташлагач, аның язмышын кайгыртып, Гайсәнең күзләренә яшь килде+.

42– Ичмасам шушы көндә син тынычлык өчен ниләр кирәклеген белсәң иде! – диде Ул. – Әмма хәзергә синең күзләрең өчен бу яшерендер+. 43Синең өчен шундый көннәр килер, дошманнарың, әйләнә-тирәңә чокырлар казып, туфраклар өеп, сине чолгап алырлар һәм һәр тарафтан кысарлар+. 44Сине җимереп, халкыңны кырып бетерерләр, таш өстендә таш калдырмаслар, чөнки син яныңа Аллаһы килеп шәфкать күрсәткән вакытны белмәдең+.

Аллаһы йорты – дога кылу йорты

45•Аллаһы йортына кергәч, Гайсә андагы сатучыларны куып чыгара башлады.

46– Изге язмада: «Минем Йортым дога кылу йорты булачак»[*], – дип язылган, ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез[*], – диде Ул+.

47Гайсә һәркөнне Аллаһы йортында гыйлем бирде. Ә баш руханилар, канун белгечләре һәм халык башлыклары Аны һәлак итү юлларын эзләделәр, 48әмма бу эшне ничек башкарып чыгарга икәнен һич уйлап таба алмадылар, чөнки Гайсәнең һәр сүзен йотлыгып тыңлаган халык һәрчак Аның янында булды.

20

Гайсәгә бирелгән хокук һәм вәкаләт турында сорау

20^1•Көннәрдән беркөнне Аллаһы йортында, Яхшы хәбәрне бәян итеп, халыкка гыйлем биргән вакытта, Гайсә янына өлкәннәр белән бергә баш руханилар вә канун белгечләре килделәр һәм:

2– Әйт әле безгә, бу эшләрне кылырга Сиңа кем хокук бирде, андый вәкаләт Синдә кемнән? – дип сорадылар+.

3Аларга җавап итеп, Ул:

– Мин дә сезгә бер сорау бирәм, әйтегез әле: 4Суга чумдыру хокукы Яхъяга күктән бирелгәнме әллә кешеләрдәнме? – дип сорады+.

5Тегеләр:

– «Күктән», – дип әйтсәк, Ул: «Ә ни өчен Яхъяга ышанмадыгыз?» – дияр+. 6Ә инде: «Кешеләрдән», – дип әйтсәк, халык безне таш атып үтерер, чөнки алар Яхъяның пәйгамбәр булуына ышана, – дип үзара фикерләштеләр дә, –+
7кайдан икәнен белмибез, – дип җавап бирделәр.

8Гайсә аларга:

– Алай булгач, Мин дә сезгә боларны эшләргә кем хокук биргәнне әйтмим, – диде.

Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя

9•Шуннан соң Ул халыкка менә шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

– Бер кеше йөзем бакчасы утырткан һәм аны йөзем үстерүчеләргә куллану өчен биреп, озак елларга чит якларга китеп барган+. 10Уңыш җыяр вакыт җиткәч, ул, үзенә тиешле өлешне бирсеннәр дип, хезмәтчесен йөзем үстерүчеләр янына озаткан; ләкин йөзем үстерүчеләр аны, кыйнап, буш кул белән кайтарып җибәргәннәр. 11Аннары ул икенче хезмәтчесен юллаган; ләкин аны да, кыйнап һәм мыскыл итеп, бернәрсәсез кайтарып җибәргәннәр. 12Ул өченче хезмәтчесен юллаган; ләкин аны да яралап куып чыгарганнар+.

13Шуннан йөзем бакчасының хуҗасы болай дип уйлаган: «Инде нәрсә эшләргә? Сөекле углымны җибәрим әле, бәлки аңа хөрмәт күрсәтерләр»+. 14Әмма йөзем үстерүчеләр, аны күргәч, үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез, үтерик аны, һәм аңа каласы мирас милке безнеке булыр», – дип киңәшләшкәннәр дә+
15бакчадан чыгарып атып үтергәннәр.

Инде йөзем бакчасының хуҗасы алар белән ни эшләр+? 16Ул, әйләнеп кайтып, йөзем үстерүчеләрне үтерер дә йөзем бакчасын башкаларга бирер.

Моны тыңлаучылар исә:

– Алай була күрмәсен! – диештеләр+.

17Әмма Гайсә, аларның күзенә туры карап:

– Изге язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде»[*], –

дип язылганнар алайса нәрсә аңлата соң? – дип сорады. –+
18Бу ташка абынган һәркем чәлпәрәмә киләчәк; таш кемнең дә булса өстенә төшсә, сытачак+.

19•Баш руханилар һәм канун белгечләре, әлеге гыйбрәтле хикәянең үзләре турында икәнен аңлап, Аны шундук кулга алырга теләделәр, әмма халыктан куркып туктап калдылар.

Кайсарныкын – кайсарга

20Шуннан алар, Гайсә артыннан күзәтә башлап, янына үз адәмнәрен җибәрделәр. Гайсәне идарәче кулына, аның хөкеменә тотып бирү өчен, үзләрен ихлас күңелле итеп күрсәткән булып, Аңардан бәйләнерлек берәр сүз әйттерергә тырыштылар+.

21– Остаз! – диде алар. – Без сүзләреңнең һәм Син биргән гыйлемнең хаклыгын, кешене кешедән аермавыңны, хакыйкать кушканча Аллаһы юлына өйрәтүеңне беләбез. 22Әйт әле безгә шуны: кайсарга салым түләргә рөхсәт ителәме безгә әллә юкмы+?

23Гайсә, аларның мәкерле ниятләрен сизеп:+

24– Миңа бер динарлык тәңкә күрсәтегез әле. Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – диде.

– Кайсарныкы, – дип җавап бирде тегеләр.

25– Шулай булгач, кайсарныкын – кайсарга, Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде Гайсә+.

26Гайсәнең халык алдында сөйләгән сүзләрендә алар бәйләнерлек бернәрсә дә таба алмадылар һәм, Аның җавабына хәйран калып, тынып калдылар.

Үледән терелү турындагы сорау

27•Аннары Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлардан берничәсе килеп, Аңа болай диде:+

28– Остаз! Канунда Муса безгә: «Әгәр берәүнең ир туганы үлеп китеп, хатыны баласыз калса, шул кеше әлеге тол хатынны үзенә алсын, бертуган кардәшенең нәселен дәвам иттерсен»[*], – дип язган+. 29Шуннан килеп, бертуган җиде ир кардәш бар иде. Шуларның беренчесе, хатын алып, балалары булмыйча үлеп киткән. 30Ул хатынга икенчесе дә, 31өченчесе дә, шул рәвешле, җидесе дә өйләнгәннәр, әмма барысы да бала калдырмыйча үлеп киткәннәр. 32Ахырда хатын да дөнья куйган. 33Шулай булгач, үлеләр терелгән вакытта, ул кайсысының хатыны булачак соң? Җидесе дә аның ире булган бит!

34Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Бу дөнья кешеләре өйләнәләр дә, кияүгә дә чыгалар. 35Ә инде үледән терелергә һәм киләчәк дөньяда яшәргә лаек булганнар өйләнмәсләр дә, кияүгә дә чыкмаслар+. 36Алар инде үлә дә алмаячаклар, чөнки фәрештәләр сыман булырлар. Алар Аллаһы балаларыдыр, чөнки Аллаһы аларны үледән терелтте. 37Ә инде янып торган күгән куагы турында сөйләгәндә, Муса үзе дә, Раббыны «Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы»[*] дип атап, үлеләрнең терелүен күрсәткән+. 38Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул тереләрнеке, Аның өчен барысы да тере бит.

39Канун белгечләренең кайберләре бу сүзләргә каршы:

– Остаз! Яхшы әйттең, – диде.

40Шуннан соң алар Гайсәдән бернәрсә турында да сорарга батырчылык итмәделәр+.

Мәсих һәм Давыт

41•Аннары Гайсә аларга болай диде:

– Ни өчен кешеләр: «Мәсих – Давыт Углы», – дип әйтә+? 42-43Зәбур китабында бит Давыт үзе әйтә:

«Раббы минем Хакимемә:

„Дошманнарыңны Синең аяк астына
баскыч басмасы итеп түндергәнче,

Минем уң ягымда утыр“, – ди»[*]+.

44Димәк ки, Мәсихне Давыт «Хакимем» дип атый. Алай икән, Мәсих ничек итеп Давытның Углы була алсын?

Гайсәнең канун белгечләре турында искәртеп куюы

45Бар халык Гайсә сөйләгәннәрне тыңлап торган чакта, Ул, шәкертләренә төбәп, болай диде:

46– Өсләренә озын киемнәр киеп, мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне, гыйбадәтханәләрдә – дәрәҗәле урыннарда, мәҗлесләрдә түрдә утыруны сөюче канун белгечләреннән сак булыгыз!+
47Алар, хәйләләп, тол хатыннарның йортларын тартып алалар, кешеләр күрсен дип, озак итеп дога кылалар. Андыйларны иң каты хөкем көтәдер.

21

Тол хатынның бүләге

21^1•Сәдака сандыгына байларның сәдака салуына күз төшереп, Гайсә+
2бер фәкыйрь тол хатынның да ике данә вак акча салуын күрде һәм:

3– Хак сүз әйтәм сезгә: бу фәкыйрь тол хатын башкаларга караганда күбрәк салды, – диде. – 4Чөнки тегеләр барысы да Аллаһыга үзләреннән артканны бүләк итте, ә бу ярлы хатын яшәү өчен кирәк булганның бөтенесен бирде+.

Аллаһы йортының җимерелүе

5•Берәүләрнең Аллаһы йортының затлы ташлар һәм Аллаһыга багышланган бүләкләр белән бизәлүе хакында сөйләп торуын ишетеп, Гайсә:

6– Шундый көннәр килер, сез биредә күргән бар нәрсә җимереләчәк, таш өстендә таш калмаячак! – диде+.

Ахыр заман билгеләре

7Шунда Аңардан:

– Остаз! Бу хәлләр кайчан булыр? Аларның тиздән буласын нинди билге-ишарә аша белербез? – дип сорадылар.

8– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне, – диде Гайсә аларга, – чөнки күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм: «Мин – Ул!», «Вакыты җитте!» – диярләр. Андыйларга иярмәгез!+
9Сугышлар һәм чуалышлар хакында ишеткәндә, куркуга калмагыз. Башта шушы вакыйгалар булып узарга тиеш, ләкин бу әле иң ахыры дигән сүз түгел.

10Халык – халыкка каршы, патшалык патшалыкка каршы чыгар, – дип сүзен дәвам итте Ул. –+
11Төрле урыннарда көчле җир тетрәүләр, ачлык, үләт зәхмәте булыр, күктә куркыныч күренешләр һәм бөек галәмәтләр күренер+. 12Әмма әлеге хәлләргә кадәр сезне кулга алырлар һәм эзәрлекләрләр, хөкем итү өчен, гыйбадәтханәләргә алып барырлар һәм зинданнарга утыртырлар. Минем исемем аркасында сезне патшалар һәм идарәчеләр алдына алып барырлар+. 13Шунда сез, форсаттан файдаланып, Минем хакта шаһитлык бирә алырсыз. 14Үзебезне ничек якларбыз, дип, алдан борчылып тормагыз. 15Чөнки Мин сезгә шундый сүзләр һәм гакыл бирермен ки, дошманнарыгызның берсе дә сезгә каршы чыга һәм каршы тора алмас+. 16Хәтта ата-аналарыгыз, агай-энеләрегез, кардәшләрегез, дусларыгыз да сезгә хыянәт итәрләр, кайберләрегезне үтерерләр дә. 17Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар. 18Тик шулай да башыгыздагы чәч бөртеге дә югалмас+. 19Түзем булыгыз – һәм тормышыгызны саклап калырсыз.

Иерусалимнең җимерелүе турында

20•Иерусалимне гаскәрләр камавын күргәндә, белеп торыгыз: аның харап булыр вакыты инде бик якын. 21Шул чакта Яһүдиядә булганнар тауларга качсын; шәһәрдәгеләр аннан чыксын; авыл тирәсендәгеләр шәһәргә кермәсен. 22Чөнки ул көннәр – үч алу көннәре, һәм шул көннәрдә Изге язмада язылганнарның барысы да тормышка ашыр. 23Ул көннәрдә авырлы булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы! Чөнки бу илне – зур афәт, халыкны зур нәфрәт көтә:+
24берәүләр кылычтан узар, икенчеләрне, әсир итеп, барча халыклар арасына таратып-сибәрләр; һәм ят халыклар дәвере тәмамланганчы, алар Иерусалимне таптап йөрерләр+.

Адәм Углының килүе турында

25•Кояш, ай вә йолдызларда гаҗәеп галәмәтләр булыр, ә җир йөзендә яшәүче халыклар өметсезлеккә бирелер һәм диңгез шавыннан, котырынган дулкыннардан котлары алыныр. 26Галәмгә киләсе афәтләрне көтеп, кешеләр куркудан аңнарын югалтыр, чөнки күк җисемнәре дә тетрәнеп куяр. 27Шулвакыт болыт эчендә бөек кодрәт вә дан белән килүче Адәм Углын[*] күрерләр+. 28Бу вакыйгалар гамәлгә аша башлагач, курыкмыйча тураеп басыгыз, башларыгызны күтәрегез, чөнки котылуыгыз инде якын.

Инҗир агачы хакында гыйбрәтле сүзләр

29•Гайсә аларга бер гыйбрәтле сүз сөйләде:

– Инҗир агачына һәм башка агачларга карагыз: 30аларның яфрак яра башлаганын күреп, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 31Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, сез Аллаһы Патшалыгының инде якын булуын белерсез. 32Хак сүз әйтәм сезгә: болар һәммәсе гамәлгә ашканчы, бүгенге буын әле юкка чыкмас+. 33Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас+.

Уяу булыгыз

34-35Карагыз аны, тамак ягын кайгырту, эчкечелек вә тормыш мәшәкатьләре сезнең белән идарә итмәсен, ул көн, тозак кебек, сезгә көтмәгәндә килмәсен. Чөнки ул көн җир йөзендә яшәүче һәр кешегә киләчәк+. 36Шулай итеп, һәрчак уяу булыгыз, киләсе бәла-казалардан котылырга һәм Адәм Углы каршына килеп басарга көчегез җитсен өчен, дога кылыгыз+.

37Көндезләрен Гайсә Аллаһы йортында халыкка гыйлем бирде, ә кич җитүгә, Зәйтүн тавына китеп, төннәрен шунда үткәрде+. 38Таң атуга, бар халык, Аны тыңлар өчен, Аллаһы йортына килде.

22

Гайсәне үтерү нияте

22^1•Котылу бәйрәме, икенче төрле әйткәндә, Төче күмәч бәйрәме якынлашып килгән көннәр иде+. 2Баш руханилар һәм канун белгечләре, халыктан курыкканга күрә, яшертен генә Гайсәдән котылу әмәлен эзләделәр.

3Шунда унике шәкертнең берсенә – Искариот кушаматлы Яһүдәнең эченә шайтан керде,+
4һәм ул, баш руханилар вә Аллаһы йортының каравыл башлыклары янына барып, Гайсәне алар кулына тапшыру хакында сөйләште. 5Тегеләр, бу хәлгә бик шатланып, аңа акча бирергә булдылар. 6Яһүдә аларның тәкъдиме белән ризалашты һәм халыкка сиздермичә Гайсәне алар кулына тапшыру өчен, җай чыкканны көтеп йөри башлады+.

Котылу бәйрәме хөрмәтенә табын әзерләү

7•Төче күмәч бәйрәме (Котылу бәйрәме) хөрмәтенә бәрән чала торган көн җитте+. 8Гайсә:

– Барыгыз, безгә Котылу бәйрәме хөрмәтенә табын әзерләгез, – дип, Петер белән Яхъяга йомыш йөкләде.

9– Кайда әзерләвебезне телисең? – дип сорады алар Аңардан.

10– Шәһәргә аяк басуга, сезгә су чүлмәге күтәргән бер кеше очрар, – дип җавап кайтарды Гайсә. – Аның артыннан барыгыз да, ул кергән өйгә кереп, 11йорт хуҗасына: «Остазыбыз синнән: „Котылу бәйрәме ашын шәкертләрем белән кайсы бүлмәдә ашыйк?“ – дип сорый», – дип әйтегез. 12Ул сезгә өске каттагы җыештырылган зур бүлмәне күрсәтер, шунда әзерләгез.

Гайсәнең Котылу бәйрәме ризыгын соңгы тапкыр ашавы

13Шәкертләр киттеләр, һәм бар нәрсә Гайсә әйткәнчә булып чыкты; бәйрәм табынын алар шунда әзерләделәр. 14•Аш вакыты җиткәч, Гайсә рәсүлләр белән бергә табын янына утырды.

15– Газапларга дучар ителгәнче, Котылу бәйрәме табынында сезнең белән утырып ашарга шундый теләгән идем! – диде аларга Гайсә. – 16Сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгында Котылу бәйрәменең чын мәгънәсе ачыкланганчы, Мин инде бәйрәм ашы ашамаячакмын+.

17Ул касәне алды да шөкрана кылганнан соң аларга сузып:

– Алыгыз, үзара бүлешеп эчегез, – диде. – 18Сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгы килмичә, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен.

19Аннары Гайсә икмәк алды да шөкрана кылып сындырды һәм:

– Бу сезнең хакка бирелә торган тәнемдер. Мине искә алу өчен, шулай эшләгез, – дигән сүзләр белән шәкертләренә бирде+.

20Аштан соң Гайсә янә касәне алып:

– Менә бу касә сезнең хакка түгелә торган каным белән расланган яңа килешүдер, – диде. –+
21Әмма Миңа хыянәт итүченең кулы Минем кулым белән бергә шушы өстәлдәдер+. 22Хәер, алдан ничек билгеләнгән булса, Адәм Углы шул юл белән бара; ләкин Аңа хыянәт итүчегә ни кайгы!+

23Шәкертләре:

– Безнең арада кайсыбыз мондый гамәл кылыр икән? – дип, бер-берсеннән сораша башладылар.

Иң бөеге кем?

24•Шуннан алар, арада кайсыбыз бөегрәк саналырга тиеш, дип бәхәсләшергә тотындылар. 25Гайсә исә аларга болай диде:

– Патшалар халык өстеннән хакимлек итәләр, һәм әлеге идарә итүчеләр «яхшылык кылучылар» дип аталалар. 26Сездә исә алай булмасын: иң олы дип саналганы – кече, башлык булганы хезмәтче кебек булсын+. 27Чөнки кем олырак: өстәл янында утыручымы әллә аңа хезмәт итүчеме? Өстәл янында утыручы түгелме соң? Ә менә сезнең арада Мин хезмәт итүче кебек!+

28Мин узган барлык сынауларда сез һәрчак янәшәмдә булдыгыз+. 29Шул сәбәпле, Атам Миңа ышанып тапшырган кебек, Мин дә сезгә патшалык итү хокукын тапшырам+. 30Сез Минем Патшалыгымдагы табында ашаячаксыз, эчәчәксез һәм, Исраилнең унике ыругы белән идарә итәр өчен, тәхетләрдә утырачаксыз+.

Петернең ваз кичәсен Гайсәнең алдан әйтүе

31•Гайсә шунда Петергә:

– Шимун, Шимун! Менә шайтан сезне бодай җилгәргән кебек җилгәрергә рөхсәт алды, – диде. –+
32Әмма син иманыңны югалтмасын дип, Мин синең өчен дога кылдым; син кабат Миңа әйләнеп кайткач, имандашларыңны ныгыт+.

33Петер Аңа:

– Хакимем! Мин Синең белән зинданга да, үлемгә дә барырга әзермен, – дип җавап кайтарды+.

34Әмма Гайсә аңа:

– Петер, сиңа әйтәм: бүген әтәч кычкырып бетергәнче, Минем белән таныш булуыңны син өч тапкыр инкяр итәчәксең, – диде.

35Аннары шәкертләреннән:

– Мин сезне янчыксыз, биштәрсез, башмаксыз килеш юлга озаткан чакта, сезнең берәр нәрсәгә ихтыяҗыгыз булдымы? – дип сорады.

– Һичбер нәрсәгә булмады, – дип җавап бирде тегеләр+.

36– Әмма хәзер, – диде Гайсә аларга, – янчыгы булганы аны үзе белән алсын, биштәрен дә алсын; ә янчыгы булмаганы өс киемен сатсын да кылыч сатып алсын. 37Чөнки сезгә әйтәм, Изге язмадагы «Ул җинаятьчеләр исәбенә кертелде»[*] дигән сүзләр Минем тормышта урын алырга тиеш. Минем хакта язылганнар тормышка ашу алдында+.

38Шәкертләре Аңа:

– Хакимебез! Менә безнең ике кылычыбыз бар, – диде.

Ул исә аларга:

– Бу турыда җитте! – диде.

Гайсәнең Зәйтүн тавында дога кылуы

39•Гайсә, өеннән чыгып, гадәтенчә Зәйтүн тавына юнәлде; Аның артыннан шәкертләре дә иярде. 40Барып җиткәч, Ул аларга:

– Вәсвәсәгә дучар булмас өчен, дога кылыгыз, – диде+.

41Үзе алардан таш атар арага читкәрәк китте дә, тезләнеп, дога кылырга тотынды:

42– И-и Атам! Син ихтыяр кылып, бу газаплар касәсе Мине читләтеп үтсә иде. Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын.

[+
43Шулвакыт Аның янына күктән бер фәрештә иңеп, Аңа ныклык бирде+. 44Күңеле газапланганга, Ул аеруча тырышып дога кылды; Аңардан, җиргә тамган кан тамчылары кебек, тир акты.][*]
45Догасын тәмамлаганнан соң, Ул шәкертләре янына килде һәм аларның кайгыдан талчыгып йоклап ятуларын күрде.

46– Нигә йоклап ятасыз сез? – диде Ул. – Торыгыз һәм, вәсвәсәгә дучар булмас өчен, дога кылыгыз.

Гайсәне кулга алу

47•Ул әле әйтеп тә бетермәде, алар янына бер төркем кеше килеп җитте, иң алдан унике шәкертнең берсе – Яһүдә исемлесе атлый иде. Ул, үпмәкче булып, Гайсә янына килде+. 48Гайсә исә аңа:

– Яһүдә! Син, үбеп, Адәм Углына хыянәт кыласыңмы? – диде.

49Гайсә янындагы шәкертләр, эшнең кая таба барганын чамалап, Аңа:

– Хакимебез! Бәлки безгә кылычларыбызны эшкә җигәргәдер? – диделәр+.

50Аларның берсе, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның уң колагын чабып өзде.

51– Туктагыз! Җитәр! – диде шунда Гайсә һәм, хезмәтченең колагына кулын тидереп, аны савыктырды. 52Үзен кулга алырга килгән баш руханиларга, Аллаһы йортының каравыл башлыкларына һәм өлкәннәргә исә Гайсә:

– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде. – 53Мин һәр көнне сезнең белән Аллаһы йортында булдым, һәм сез Миңа кул күтәрмәдегез; ә хәзер – сезнең заман, караңгылык хакимлек иткән чор!+

Петернең Гайсәдән ваз кичүе

54•Шуннан алар Гайсәне, тотып алып, олуг рухани өенә алып керделәр. Петер исә, арттарак калып, аларга иярде. 55Ишегалды уртасында учак яктылар. Башкалар белән бергә Петер дә учак янына килеп утырды. 56Бер хезмәтче кыз, аның учак янында утыруын күреп, текәлеп карады да:

– Менә бу да Аның белән иде, – диде.

57Әмма Петер:

– Юк, сеңлем, мин Аны белмим, – дип, Гайсәдән ваз кичте.

58Бераздан аны икенче берәү, күреп:

– Син дә аларның берсе, – диде.

Ләкин Петер ул кешегә:

– Юк, дус кеше! – дип, җавап кайтарды.

59Берәр сәгатьтән тагын берсе:

– Дөрестән дә, бу да Аның белән иде, ул да – Гәлиләя кешесе бит, – дип, катгый рәвештә раслады.

60Әмма Петер әлеге кешегә:

– Синең нәрсә турында сөйләвеңне аңламыйм, – диде.

Ул шушы сүзләрне әйтүгә, әтәч кычкырды. 61Шулвакыт Хаким Гайсә, борылып, Петергә карады; һәм Петер Аның «Бүген син, әтәч кычкырганчы, Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең» дигән сүзләрен исенә төшерде;+
62ул, урам якка чыгып, ачы күз яшьләре түкте.

63•Гайсәне саклаучылар Аны мыскыл итәргә, кыйнарга тотындылар+. 64Алар, Гайсәнең күзен каплап, Аңардан:

– Пәйгамбәрлегеңне күрсәт әле: Сиңа кем сукты? – дип сорадылар.

65Моңардан башка да Аны хурлый торган күп сүзләр әйттеләр. 66•Таң аткач, халык өлкәннәре, баш руханилар һәм канун белгечләре Югары киңәшмәгә җыелдылар һәм, Гайсәне җыелыш алдына китереп бастырып, 67Аңардан:

– Җавап бир: Син Мәсихме? – дип сорадылар.

Ул аларга:

– Әйтсәм – ышанмассыз, 68әгәр сезгә сорау бирсәм, җавап кайтармассыз. 69Әмма шушы вакыттан башлап, Адәм Углы Кодрәт Иясенең уң ягында утырыр, – диде+.

70Шунда һәммәсе:

– Димәк, Син Аллаһы Углы буласың инде? – дип сорады.

– Сез шулай дип әйтәсез ич, – дип җавап бирде Ул.

71– Безгә тагын нинди шаһитлык кирәк? – диде алар. – Үз авызы белән әйткәнне ишетеп тордык бит!+

23

Гайсә Пилат алдында

23^1•Киңәшмәдәгеләр барысы торып бастылар, аннары Гайсәне Пилат янына алып килделәр+.

2– Бу Кешене без халкыбызны аздыручы дип таптык. Ул Үзен Мәсих, Патша дип атый һәм кайсарга салым түләүне тыя, – дип, Аны гаепли башладылар+.

3Пилат Аңардан:

– Син яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады.

Ул аңа:

– Бу – синең сүзләрең, – диде+.

4Пилат исә баш руханиларга һәм халык төркеменә:

– Мин бу Кешене гаепләрлек бер сәбәп тә күрмим, – диде+.

5Әмма алар:

– Үзенең гыйлеме белән Ул бөтен Яһүдия җирендәге халыкны котырта, бу гамәлен Гәлиләядә башлаган иде, инде хәзер монда килеп җитте, – дип, үз сүзләрен тәкрарлый бирде.

Гайсә Һируд алдында

6Пилат исә, Гәлиләя дигәннәрен ишетеп:

– Ул Гәлиләядәнме? – дип сорады.

7Гайсәнең Һируд патша идарә иткән өлкәдән икәнен белгәч, ул Аны Һируд янына җибәрде. Ул көннәрдә Һируд Иерусалимдә иде+. 8Һируд исә, Гайсәне күреп, бик шатланды, чөнки Аның хакында күп ишеткәнгә күрә, күптәннән Аны очратасы килеп йөри иде. Гайсә аның өчен нинди дә булса могҗиза күрсәтер дип өметләнде ул+. 9Һируд Аңа байтак кына сораулар бирде, ләкин Гайсә аңа нәрсә дип тә җавап кайтармады. 10Янәшәдә басып торган баш руханилар һәм канун белгечләре исә, тырышып-тырышып, Аны гаепли бирделәр. 11Һируд һәм аның гаскәриләре, Гайсәдән мыскыллап көлгәннән соң, Аны купшы киемнәргә киендерделәр дә кабат Пилат янына җибәрделәр. 12Моңа хәтле дошманлашып йөргән Пилат белән Һируд исә шул көннән дуслашып киттеләр.

Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе

13•Баш руханиларны, башлыкларны һәм халыкны җыеп, Пилат 14аларга:

– Сез миңа бу Кешене, халыкны котырта, дип алып килдегез; менә мин сезнең алда Аңардан сорау алдым, ләкин бу Кешедә сез әйткән гаепләрнең берсен дә тапмадым, – диде. – 15Гаеп тапмаганга, Һируд та Аны кире безгә җибәрде. Шулай итеп, үлем җәзасы бирерлек һичнәрсә эшләмәгән Ул. 16Димәк ки, мин, җәза биреп, Аны иреккә җибәрәм.

[ 17][*]

18Әмма шулчак барысы бертавыштан:

– Үлем Аңа! Ә безгә Барабны азат ит! – дип кычкыра башлады.

19Әлеге Барабны зинданга шәһәрдә чуалыш китереп чыгарган һәм кеше үтергән өчен утыртканнар иде. 20Пилат, Гайсәне иреккә җибәрмәкче булып, тагын халыкка мөрәҗәгать итте. 21Әмма алар:

– Хачка кадакла Аны, хачка! – дип кычкыра бирделәр.

22Ул өченче мәртәбә:

– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? Мин Аңарда үлем җәзасы бирерлек һичнинди гаеп тапмадым, шуңа күрә мин, Аңа җәза биреп, иреккә җибәрәм, – диде.

23Ләкин халык, тагын да катырак кычкырып, Аны хачка кадакларга таләп итте; һәм ахыр чиктә үз дигәненә иреште. 24Пилат алар теләгәнчә карар кылды. 25Чуалыш китереп чыгарган һәм кеше үтергән өчен зинданга ябылган адәмне, алар сораганча, азат итте; ә Гайсәне аларның ихтыярына тапшырды.

Гайсәне хачка кадаклау

26•Гайсәне җәза урынына алып барганда, кырдан кайтып килүче Шимун исемле бер күринилене туктатып, хачны аның җилкәсенә салдылар һәм Гайсә артыннан алып барырга куштылар. 27Аның артыннан бик күп халык барды, шулай ук Аны кызганудан үкереп елый-елый байтак хатын-кыз да иярде. 28Гайсә исә, борылып, аларга әйтте:

– Әй Иерусалим хатын-кызлары! Минем өчен күз яшьләре түкмәгез, бәлки үзегез һәм балаларыгыз өчен елагыз. 29Чөнки шундый көннәр килер, кысыр хатыннар, бала тапмаган һәм имезмәгән күкрәкләр бәхетле, дип әйтерләр+. 30Кешеләр тауларга: «Безнең өскә авыгыз!», калкулыкларга: «Безне күмеп китегез!»[*] – диярләр+. 31Яшелләнеп үсеп утырган агач белән моны эшлиләр икән, корыган агач белән нәрсә булыр соң+?

32Үтерергә дип, җәза урынына Гайсә белән бергә ике җинаятьчене дә алып бардылар. 33«Баш сөяге» дип аталган урынга җиткәч, Аны да, теге җинаятьчеләрне дә – берсен Аның уң, ә икенчесен сул ягына хачка кадакладылар. [ 34Гайсә шунда:

– И-и Атам! Кичер бу кешеләрне, чөнки нәрсә эшләгәннәрен белмиләр, – диде.][*]

Гаскәриләр, жирәбә салып, Аның киемнәрен бүлештеләр+. 35Халык карап торды. Башлыклар исә, Гайсәне мыскыллап:

– Башкаларны коткарып йөрде бит! Әгәр Аллаһы тарафыннан сайланган Мәсих булса, Үзен коткарсын! – дип көлделәр+.

36Гаскәриләр дә Аңа әче шәраб тәкъдим итеп:

37– Әгәр яһүдиләр Патшасы булсаң, Үзеңне коткар! – дип мыскылладылар.

38Аның баш өстенә хачка «Бу – яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркетелгән иде.

39Хачка асып куелган җинаятьчеләрнең берсе, Аны хурлап:

– Син Мәсих түгелме соң? Шулай икән, Үзеңне дә, безне дә коткар! – диде.

40Икенчесе исә:

– Аллаһыдан курык! Син үзең дә – Аның кебек үк хөкемгә дучар ителгән кеше бит, – дип тегене тыйды. – 41Безне гадел хөкем иттеләр, кылган эшебез өчен тиешлесен алдык, ә Ул һичбер начарлык эшләмәгән, – диде+. 42Аннары Гайсәгә мөрәҗәгать итеп: – Гайсә, Үз Патшалыгыңа килгәч, мине искә ал, – дип өстәде.

43Гайсә аңа:

– Хак сүз әйтәм: син бүген үк Минем белән бергә җәннәттә булырсың, – дип җавап кайтарды.

Гайсәнең үлеме

44-45•Көн урталары җиткән иде инде. Шулвакыт кояш сүнеп, бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм шушы хәл көндезге өчкә кадәр дәвам итте. Аллаһы йортындагы пәрдә исә урталай ертылып төште++. 46Гайсә шунда:

– Атам! Рухымны Синең кулыңа тапшырам[*], – дип, каты итеп кычкырды һәм шул сүзләрдән соң җан бирде+.

47Бу хәлләрне күреп торган йөзбашы, Аллаһыны данлап:

– Чыннан да, бу Кеше гаепсез булган икән, – диде.

48Тамаша кылырга җыелган халык та шушы вакыйганы күргәннән соң күкрәгенә суга-суга өенә таралды+. 49Гайсәнең бар дуслары, шулай ук Гәлиләядән Аңа ияреп килгән хатыннар да бу хәлне читтән карап тордылар+.

Гайсәне кабергә салу

50-51•Югары киңәшмәдә Яһүдиядәге Ариматай шәһәреннән Йосыф исемле бер кеше бар иде. Киңәшмә әгъзасы булса да, анда чыгарылган карарны һәм бу эшне ул хупламады. Әлеге игелекле һәм тәкъва адәм Аллаһы Патшалыгын көтеп яши иде. 52Шул Йосыф, Пилат алдына барып, Гайсәнең җәсәден алып китәргә сорады. 53Аннары Аның җәсәден, хачтан алып, җитен тукымага төрде дә кыяда уелган, моңарчы һичкемнең мәете салынмаган яңа кабер-мәгарәгә урнаштырды+. 54Бу – шимбә бәйрәменә әзерлек киче иде, һәм шимбә көн җитеп килә иде инде. 55Гәлиләядән Гайсәгә ияреп килгән хатыннар да Йосыф артыннан бардылар, каберне һәм Гайсәнең җәсәден ничек итеп кабергә куюларын карап тордылар. 56Шуннан соң алар, өйләренә кайтып, Гайсәнең җәсәденә сөртү өчен, бәлзәмнәр һәм хуш исле майлар әзерләделәр; шимбә көнне, Муса канунында әйтелгәнчә, ял иттеләр+.

24

Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

24^1•Атнаның беренче көнендә хатын-кызлар, алдан әзерләгән хуш исле майларын алып, иртән иртүк мәгарә янына килделәр 2һәм күрделәр: кабер авызын томалаган ташны кемдер читкә тәгәрәткән. 3Эчкә кергәч исә, Хаким Гайсәнең җәсәден тапмадылар. 4Бу хәлгә аптырашып торган вакытта, кинәт алар алдында ялтыравыклы киемнән ике ир кеше пәйда булды+. 5Хатыннар, куркып, җиргә текәлделәр. Әлеге кешеләр аларга:

– Нигә сез тере Затны үлеләр арасыннан эзлисез? – диделәр. – 6Юк Ул монда: Ул үледән терелде. Гәлиләядә чагында сезгә әйткән сүзләрен исегезгә төшерегез: 7«Адәм Углы гөнаһлылар кулына тотып бирелергә, хачка кадакланырга һәм өченче көндә үледән терелергә тиеш», – дигән иде Ул сезгә+.

8Шунда Гайсәнең сүзләре аларның исенә төште+. 9Кабер яныннан кайтканнан соң, бу хәл хакында алар унбер шәкерткә һәм башкаларга хәбәр иттеләр. 10Рәсүлләргә бу хакта магдалалы Мәрьям, Йохана, Ягъкуб анасы Мәрьям, шулай ук алар белән булган башка хатыннар да сөйләде+. 11Әмма хатын-кызларның сүзләре рәсүлләргә буш нәрсә кебек тоелды, һәм алар моңа ышанмадылар+. 12Ләкин Петер кабер янына торып йөгерде һәм, иелеп мәгарә эченә караганнан соң, кәфенлекне генә күрде. Шушы хәлгә бик гаҗәпләнеп, ул өенә кайтты.

Эммаус юлында

13•Шул ук көнне Гайсәнең ике шәкерте Иерусалимнән унбер чакрымдагы[*] Эммаус авылына барырга чыкты. 14Алар булып узган шушы вакыйгалар хакында сөйләшеп бардылар. 15Шулай гәпләшеп, фикер алышып атлаган чакта, Гайсә Үзе, алар янына килеп, рәттән бара башлады. 16Әмма шәкертләрнең күзләре томаланган кебек булганга, алар Аны танымадылар+. 17Ул исә алардан:

– Нәрсә хакында гәпләшеп барасыз сез? – дип сорады.

Алар, йөзләре караңгыланып, туктап калдылар. 18Шәкертләрнең берсе – Клеопас атлысы – Аңа:

– Шушы көннәрдә Иерусалимдә ниләр булганын шәһәргә килүчеләрдән бары Син генә белмисеңдер, – диде+.

19Ул алардан:

– Нәрсә булганын? – дип сорады.

Шәкертләр Аңа:

– Насаралы Гайсә белән булган хәлне, – дип җавап бирделәр. – Ул Аллаһы алдында һәм бөтен халык алдында эштә дә, сүздә дә кодрәтле Пәйгамбәр иде. 20Әмма безнең баш руханилар һәм башлыклар, Аңа үлем җәзасы бирер өчен, хөкем кулына тапшырдылар, аннары Аны хачка кадакладылар+. 21Ә без «Исраилне азат итәргә тиешле Кеше – Ул булыр» дип өметләнгән идек. Шуның өстенә менә тагын ниләр булды: ул вакыйгадан соң инде менә өченче көн китте, һәм 22арабыздан берничә хатын безне таң калдырды: алар иртүк кабер янына барганнар, 23әмма Аның җәсәден тапмаганнар. Шунда каршыларында фәрештәләрнең пәйда булуын һәм «Ул – тере!» дип әйтүен кайтып сөйләделәр. 24Аннары арабыздан кайберәүләр, кабер янына барып, хатыннар сүзенең дөреслеген күрделәр; Гайсә кабердә юк иде.

25Шунда Гайсә аларга:

– И-и аңсызлар, пәйгамбәрләрнең барлык сүзләренә сез шундый авырлык белән ышанасыз! 26Үзенең шөһрәтенә ирешкәнче, Мәсих шулай газап чигәргә тиеш түгел идемени? – диде+.

27Шуннан Ул, Муса пәйгамбәр һәм барча пәйгамбәрләрдән башлап, барлык Язмаларда Үзе хакында әйтелгәнне аңлатып бирде+.

28Алар үзләре барасы авылга якынлаштылар, ә Гайсә Үз юлын дәвам итәргә теләгән кебек итте. 29Әмма алар:

– Инде кич якынлашып килә, безнең белән кал, – дип, Аны күндерделәр, һәм Ул алар белән өйгә керде. 30Бөтенесе бергә өстәл янына ашарга утыргач, Ул, кулына икмәк алып шөкрана кылганнан соң, шәкертләргә сындырып бирде+. 31Шулчак аларның күзләре ачылып киткәндәй булды, һәм шәкертләр Гайсәне танып алдылар; әмма Ул аларга күренмәс булды. 32Алар бер-берсенә:

– Безнең белән юлда сөйләшеп барганда һәм Изге язманың мәгънәсен аңлатканда, күңелләребез күтәрелеп китте түгелме соң? – диештеләр.

33Шуннан алар тордылар да Иерусалимгә әйләнеп кайттылар. Анда унбер шәкерт һәм алар белән башка кешеләр җыелган булып:

34– Хакимебез, чыннан да, үледән терелде һәм Шимунга күренде, – дип сөйләшеп тора иделәр+.

35Әлеге ике шәкерт тә юлда булган вакыйганы һәм икмәк сындырган чакта Гайсәне ничек итеп танып алулары хакында сөйләп бирделәр.

Гайсәнең шәкертләргә күренүе

36•Алар шушы хакта сөйләп торганда, Гайсә Үзе аларның уртасында пәйда булып:

– Иминлек сезгә! – диде.

37Алар, өрәктер бу дип уйлап, куркудан катып калдылар+. 38Ләкин Ул аларга:

– Нигә каушап калдыгыз? Нигә күңелегезгә шундый шик керә? – диде. – 39Кулларыма һәм аякларыма карагыз – Мин бу. Орынып карагыз Миңа; өрәкнең тән-бәдәне һәм сөяге булмый, ә Миндә, күргәнегезчә, бар+.

40Шул сүзләр белән Ул аларга кул-аякларын күрсәтте. 41Тегеләр шатлыктан һәм гаҗәпләнүдән һаман ышанмый торганда, Ул алардан:

– Сезнең ашарга берәр нәрсәгез бармы? – дип сорады+.

42Алар Аңа бер кисәк пешкән балык бирделәр. 43Ул, балыкны алып, аларның күз алларында ашады.

44Аннан соң Гайсә аларга:

– Сезнең янда чакта Мин нәкъ менә шушы турыда сөйләдем: Муса канунында, пәйгамбәрләрнең язмаларында һәм Зәбурда Минем хакта әйтелгәннәрнең барысы да гамәлгә ашырга тиеш, – диде.

45Аннары Ул, Изге язманы аңлар өчен аларның зиһеннәрен ачып:+

46– Изге язмада болай диелгән: Мәсих газап чигәргә, өченче көндә үледән терелергә,+
47шулай ук тәүбәгә килү һәм гөнаһларның кичерелүе турындагы хәбәр Иерусалимнән башлап барча халыкларга Аның исеменнән вәгазь кылынырга тиеш, – диде. – 48Сез шушы хәлләрнең шаһитыдыр+. 49Мин сезгә Атам вәгъдә иткәнне җибәрермен; сез исә, югарыдан кодрәт алганчы, шәһәрдә калыгыз+.

Гайсәнең күккә ашуы

50•Шуннан Гайсә, шәкертләрен шәһәрдән алып чыгып, Бәйт-Әниягә чаклы алар белән барды һәм, кулларын күтәреп, аларга фатихасын күндерде+. 51Шул рәвешле фатихасын күндереп торган чакта, Ул алардан ерагая башлады да күккә алынды. 52Шәкертләр Аңа сәҗдә кылдылар, аннары, сөенә-сөенә, Иерусалимгә кайттылар+. 53Аллаһыны данлап, алар һәрчак Аллаһы йортында булдылар+.

* 1:3-4 Тәүфил – грек телендә «Теофилос»; «Аллаһының сөеклесе» яки «Аллаһыны сөюче» дигәнне аңлата.

* 1:5 Яһүдия – монда бөтен Фәләстин җиренә карый. 4:44, 6:17, 7:17 һәм 23:5 тә шул ук мәгънәдә.

* 1:13 Яхъя – яһүдчә «Раббы мәрхәмәтле» мәгънәсендә.

* 1:31 Гайсә – яһүдчә «Ешуа»; «Раббы коткара» дигәнне аңлата.

* 2:1 Август – беренче Рим императоры Август б. э. к. 27 нче елдан б. эраның 14 нче елына кадәр патшалык итә.

* 2:23 Карагыз: «Чыгыш», 13:2, 12, 15.

* 2:24 Карагыз: «Левиләр», 12:8.

* 3:1 Һируд – Һируд Антипас, Бөек Һирудның углы.

* 3:4-6 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3-5.

* 4:4 Карагыз: «Канун», 8:3.

* 4:8 Карагыз: «Канун», 6:13.

* 4:11 Карагыз: «Зәбур», 90:11-12.

* 4:12 Карагыз: «Канун», 6:16.

* 4:18-19 Карагыз: «Ишагыйя», 61:1-2.

* 4:27 Махау чире – йогышлы тире авыруы.

* 4:27 Карагыз: «IV Патшалар», 5:1-14.

* 5:1 Геннисарет күле – бу күлне Гәлиләя күле дип тә атаганнар.

* 5:10 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

* 5:37 Турсык – сыеклык өчен капчык сыман зур күн савыт.

* 6:4 Карагыз: «I Патшалар», 21:1-6; «Чыгыш», 25:30.

* 6:15 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерүне яклаучы яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

* 7:27 Карагыз: «Малахи», 3:1.

* 7:37 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

* 7:41 Динар – көмеш тәңкә. Эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

* 7:44-46 Яһүдиләр кунакларга аяк юарга су тәкъдим иткәннәр; гадәттә кешеләр яланаяк яки ачык аяк киеме киеп йөргәнгә күрә, аяклары бик тузанлана торган булган. Шулай ук хуҗа кеше кунакның битләреннән үпкән һәм аерата хөрмәтле кунакның башына хуш исле май сөрткән.

* 8:10 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9.

* 8:27 …кабер-мәгарәләрдә… – Яһүдиләр мәетләрне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

* 8:30 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

* 9:55 …аларны… тыйды. – Кайбер кулъязмаларда: «аларны тыйды һәм әйтте: „Сез үзегезнең нинди рухка мөнәсәбәтле булуыгызны белмисез. Адәм Углы кешеләрне һәлак итү өчен түгел, ә коткару өчен килде“» дигән сүзләр дә бар.

* 10:27 Карагыз: «Канун», 6:5.

* 10:27 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

* 10:32 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере низегендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

* 11:15 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар. (Карагыз: «IV Патшалар», 1:2.)

* 11:31 Карагыз: «III Патшалар», 10:1-10.

* 11:32 Карагыз: «Юныс», 3:6-9.

* 11:33 Кайбер кулъязмаларда «яки чүлмәк астына» дигән сүзләр дә бар.

* 11:42 Рута – хуш исле тәмләткеч үлән.

* 11:51 Карагыз: «II Елъязма», 24:20-22.

* 12:6 Ике бакыр тәңкә – грек телендәге төп нөсхәдә: ике ассарион. Бер ассарион 1/16 динарга тигез.

* 12:59 Тиен – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: лептон. Лептон – грекларның иң вак акча берәмлеге. Йөз егерме сигез лептон бер динарга (хезмәтченең бер көнлек эш хакына) тигез.

* 13:21 …бер капчык… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: өч сатон; сатон – сыеклык үлчәү берәмлеге, 7,3 л. Яһүд телендәге төп нөсхәдә «сеа» дип бирелә.

* 13:35 Карагыз: «Зәбур», 117:26.

* 15:8 …ун көмеш тәңкәсе… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ун драхма. Бер драхма бер динарга тигез булган.

* 16:6 Үлчәм – грекча «бат». Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 16:7 Мичкә – грекча «кор». Бер кор – 220 л.

* 16:8 Яктылык балалары – Раббы юлына аяк басучылар күздә тотыла.

* 17:21 …сезнең арада… – Грек телендәге төп нөсхәдә бу сүзләрне «сезнең эчегездә» дип тә аңларга мөмкин.

* 17:26 Карагыз: «Яратылыш», 6:5-7:1.

* 17:32 Карагыз: «Яратылыш», 19:23-26.

* 17:36 Кайбер кулъязмаларда 36 нчы аять тә бар: «Кырда булган ике кешенең берсе алыныр, ә икенчесен калдырырлар».

* 18:20 Карагыз: «Чыгыш», 20:12-16; «Канун», 5:16-20.

* 19:13 Йөз динар акча – грекча: мна. Бер мна 100 динарга, димәк, эшченең 100 көнлек хезмәт хакына тигез.

* 19:37-38 Карагыз: «Зәбур», 117:26.

* 19:46 Карагыз: «Ишагыйя», 56:7.

* 19:46 Карагыз: «Иремия», 7:11.

* 20:17 Карагыз: «Зәбур», 117:22.

* 20:28 Карагыз: «Канун», 25:5-6.

* 20:37 Карагыз: «Чыгыш», 3:6.

* 20:42-43 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

* 21:27 Карагыз: «Даниил», 7:13.

* 22:37 Карагыз: «Ишагыйя», 53:12.

* 22:43-44 Кайбер кулъязмаларда 43-44 нче аятьләр дә бар.

* 23:17 Кайбер кулъязмаларда 17 нче аять тә бар: «Чөнки Пилатка бәйрәм уңаеннан бер тоткынны азат итәргә кирәк иде».

* 23:30 Карагыз: «Һошея», 10:8.

* 23:34 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге җөмлә дә бар.

* 23:46 Карагыз: «Зәбур», 30:6.

* 24:13 Унбер чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: алтмыш стадия; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

+ 1:3 Рәсүлләр 1:1
+ 1:5 Маттай 2:1, I Елъязма 24:10, Чыгыш 28:1
+ 1:6 Филиппуйлыларга хат 3:6
+ 1:7 I Патшалар 1:2
+ 1:8 I Елъязма 24:19
+ 1:9 Чыгыш 30:7-8
+ 1:10 Зәбур 140:2
+ 1:11 Чыгыш 30:1-10
+ 1:13 Рәсүлләр 10:4

+ 1:15 Лүк 7:28, Саннар 6:2-3, Лүк 7:33, Ишагыйя 49:1, Иремия 1:4-5, Гәләтиялеләргә хат 1:15

+ 1:17 Малахи 4:5, Маттай 11:14, Маттай 17:12-13, Малахи 4:6, Малахи 3:1, Марк 1:2

+ 1:18 Яратылыш 15:8, Хөкемчеләр 6:17
+ 1:19 Даниил 8:16, Даниил 9:21
+ 1:25 Яратылыш 30:23

+ 1:26 Даниил 8:16, Даниил 9:21, Маттай 2:23, Яхъя 1:45, Маттай 1:16

+ 1:28 Хөкемчеләр 13:3

+ 1:31 Ишагыйя 49:1, Маттай 1:20

+ 1:32 II Патшалар 7:13, Зәбур 88:4, Ишагыйя 9:7, Марк 11:10

+ 1:33 Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

+ 1:35 Маттай 18:20, Зәбур 2:7, Маттай 14:33

+ 1:37 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 10:27

+ 1:46 I Патшалар 2:1-10

+ 1:47 Зәбур 34:9, Ишагыйя 61:10, Хабаккук 3:18

+ 1:48 I Патшалар 1:11, Лүк 11:27
+ 1:49 Зәбур 98:3, Зәбур 110:9
+ 1:50 Канун 5:10, Канун 7:9
+ 1:51 Ишагыйя 51:9
+ 1:52 Әюб 5:11, Зәбур 146:6, Яхәзкыл 21:26
+ 1:53 Зәбур 106:9

+ 1:54 Яратылыш 17:19, Римлыларга хат 4:13, Гәләтиялеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 2:16

+ 1:59 Яратылыш 17:12, Левиләр 12:3

+ 1:68 Зәбур 110:9, Зәбур 129:8

+ 1:69 Рәсүлләр 3:21, Римлыларга хат 1:2, Титуска хат 1:1-2

+ 1:71 Зәбур 105:10

+ 1:72 Левиләр 26:42, Зәбур 104:8

+ 1:73 Яратылыш 22:16-18, Яратылыш 26:3, Гыйбриләргә хат 6:13, Сефания 3:15

+ 1:76 Лүк 7:26, Лүк 20:6, Малахи 3:1, Маттай 3:3, Марк 1:2-3

+ 1:77 Лүк 3:3

+ 1:78 Зәбур 83:12, Малахи 4:2

+ 1:79 Зәбур 106:10, Ишагыйя 9:2, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 49:9, Маттай 4:16

+ 1:80 Лүк 3:2

• 2:1 Маттай 1:18-25

+ 2:1 Саннар 1:2, I Елъязма 21:1, Рәсүлләр 5:37

+ 2:4 Лүк 1:26-27, I Патшалар 17:58
+ 2:9 Рәсүлләр 12:7
+ 2:11 Маттай 1:21, Ишагыйя 9:6
+ 2:12 I Патшалар 2:34, IV Патшалар 19:29
+ 2:13 Ачылыш 5:11
+ 2:14 Зәбур 148:1, Лүк 19:38
+ 2:19 Даниил 7:28, Лүк 2:51
+ 2:21 Яратылыш 17:12-13, Левиләр 12:3
+ 2:22 Левиләр 12:4
+ 2:23 Чыгыш 13:2
+ 2:24 Левиләр 12:8
+ 2:25 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 57:18
+ 2:30 Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Яхъя 8:12
+ 2:35 Яхъя 19:25
+ 2:37 Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 14:23
+ 2:39 Маттай 2:23, Лүк 1:26-27
+ 2:41 Канун 16:1
+ 2:43 Левиләр 23:8
+ 2:50 Лүк 9:45, Лүк 18:34
+ 2:51 Даниил 7:28, Лүк 2:19
+ 2:52 I Патшалар 2:26
• 3:1 Маттай 3:1-12, Марк 1:1-8, Яхъя 1:19-28
+ 3:1 Лүк 13:1, Лүк 23:1, Лүк 9:7

+ 3:2 Маттай 26:3, Яхъя 11:49, Лүк 1:63, Лүк 1:80, Яхъя 1:6-7

+ 3:6 Ишагыйя 40:3-5, Ишагыйя 52:10
+ 3:7 Маттай 12:34, Маттай 23:33
+ 3:8 Лүк 16:24, Яхъя 8:33
+ 3:9 Лүк 13:9, Маттай 7:19
+ 3:10 Рәсүлләр 2:37, Рәсүлләр 16:30

+ 3:11 Ишагыйя 58:7, Маттай 25:35, Ягъкубтан хат 2:15-16

+ 3:14 Лүк 19:8
+ 3:15 Яхъя 1:19-20
+ 3:16 Йоил 2:28

+ 3:17 Ишагыйя 30:24, Малахи 4:1, Маттай 13:30

+ 3:20 Маттай 11:2, Маттай 14:1-12, Марк 6:17-18, Яхъя 3:24

• 3:21 Маттай 3:13-17, Марк 1:9-11

+ 3:21 Рәсүлләр 7:56

+ 3:22 Ишагыйя 11:2, Яхъя 1:32-33, Марк 9:7, Яхъя 12:28, Ишагыйя 42:1, Лүк 9:35, II Петердән хат 1:17

• 3:23 Маттай 1:1-17

+ 3:23 Саннар 4:3

+ 3:27 I Елъязма 3:17-19, Эзра 3:2, Хәггәй 1:1

+ 3:31 II Патшалар 5:14

+ 3:32 I Патшалар 17:12, Ишагыйя 11:1, Рут 4:18-22

+ 3:33 Яратылыш 38, Саннар 26:21
+ 3:34 I Елъязма 1:17-27
+ 3:38 Яратылыш 5
• 4:1 Маттай 4:1-11, Марк 1:12-13

+ 4:2 I Елъязма 21:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Канун 9:9, III Патшалар 19:8, Маттай 21:18

+ 4:4 Канун 8:3
+ 4:6 I Яхъядан хат 5:19, Ачылыш 13:2
+ 4:8 Канун 6:13
+ 4:10 Зәбур 90:11-12
+ 4:12 Канун 6:16
• 4:14 Маттай 13:53-58, Марк 6:1-6
+ 4:15 Марк 1:21
+ 4:16 Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 4:18 Ишагыйя 11:2, Ишагыйя 58:6, Левиләр 25:10, Ишагыйя 61:1-2

+ 4:23 Маттай 11:23, Марк 2:1-12, Яхъя 4:46-53

+ 4:24 Яхъя 4:44

+ 4:25 III Патшалар 17:1, III Патшалар 18:2, Ягъкубтан хат 5:17

+ 4:26 III Патшалар 17:9

+ 4:27 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, II Елъязма 26:20, IV Патшалар 5:1-14

+ 4:30 Яхъя 8:59, Яхъя 10:39
• 4:31 Марк 1:21-28
+ 4:31 Маттай 4:13
+ 4:32 Маттай 7:28-29

+ 4:34 Маттай 8:29, Марк 1:23-24, Лүк 8:28, Рәсүлләр 19:15

+ 4:35 Лүк 9:42, Рәсүлләр 8:7
• 4:38 Маттай 8:14-17, Марк 1:29-34
+ 4:38 I Көринтлеләргә хат 9:5
+ 4:41 Зәбур 2:7, Маттай 12:16, Марк 3:12
• 4:42 Марк 1:35-39
+ 4:42 Лүк 5:16
+ 4:43 Ишагыйя 61:1
• 5:1 Маттай 4:18-22, Марк 1:16-20
+ 5:1 Саннар 34:11, Маттай 14:34, Марк 6:53
+ 5:4 Яхъя 21:6
+ 5:8 Ишагыйя 6:5
+ 5:10 Маттай 13:47
• 5:12 Маттай 8:1-4, Марк 1:40-45

+ 5:12 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, II Елъязма 26:20, Марк 9:22

+ 5:14 Маттай 9:30, Маттай 17:9, Марк 1:34, Левиләр 14:1-32, Лүк 17:14

+ 5:16 Маттай 14:23, Лүк 4:42
• 5:17 Маттай 9:1-8, Марк 2:1-12
+ 5:17 Лүк 6:19, Лүк 8:46
+ 5:20 Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 5:21 Маттай 26:65, Зәбур 31:5, Ишагыйя 43:25

• 5:27 Маттай 9:9-17, Марк 2:13-22
+ 5:29 Лүк 19:6
+ 5:30 Лүк 15:2
+ 5:32 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15
• 5:33 Маттай 9:14-17, Марк 2:18-22

+ 5:33 Маттай 11:2, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 5:34 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 5:35 Марк 14:7, Лүк 17:22
• 6:1 Маттай 12:1-14, Марк 2:23
+ 6:1 Канун 23:25
+ 6:2 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36
+ 6:3 I Патшалар 21:6
+ 6:4 Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9
+ 6:6 Марк 1:21
+ 6:7 Лүк 14:1, Лүк 20:20
+ 6:9 Лүк 14:3
+ 6:10 III Патшалар 13:6
• 6:12 Маттай 10:1-4, Марк 3:13-19
+ 6:14 Маттай 16:18, Яхъя 1:42
+ 6:15 Маттай 9:9
+ 6:16 Лүк 22:47
• 6:17 Маттай 4:23
+ 6:19 Лүк 5:17, Лүк 8:46
+ 6:20 Сефания 3:12

+ 6:21 Зәбур 41:2, Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:37, Вәгазьче 7:3, II Көринтлеләргә хат 7:10

+ 6:22 I Петердән хат 4:14

+ 6:23 Рәсүлләр 5:41, Ягъкубтан хат 1:2, II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 6:24 Амос 6:1, Маттай 6:2, Ягъкубтан хат 5:1

+ 6:25 Ишагыйя 65:13, Гыйбрәтле сүзләр 14:13, Ишагыйя 65:14

+ 6:26 Ишагыйя 30:10, Михә 2:11

• 6:27 Маттай 5:38-48

+ 6:28 Лүк 23:34, Рәсүлләр 7:60, I Петердән хат 3:9

+ 6:29 Кайгы җыры 3:30, I Петердән хат 2:23, I Көринтлеләргә хат 6:7

+ 6:30 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 21:26
+ 6:31 Маттай 7:12
+ 6:35 Зәбур 36:26
+ 6:36 Маттай 5:7
• 6:37 Маттай 7:1-5

+ 6:37 Римлыларга хат 14:10, I Көринтлеләргә хат 4:5, Римлыларга хат 2:1, Римлыларга хат 14:10, Ягъкубтан хат 2:13

+ 6:38 II Көринтлеләргә хат 9:6, Марк 4:24, Римлыларга хат 2:1

+ 6:39 Маттай 15:14
+ 6:40 Маттай 10:24, Яхъя 13:16
• 6:43 Маттай 7:17-20, Маттай 12:33-35

+ 6:45 Гыйбрәтле сүзләр 12:5, Маттай 15:18, Ягъкубтан хат 3:6

• 6:46 Маттай 7:24-27

+ 6:46 Һошея 8:2, Маттай 7:22, Маттай 25:11, Яхъя 13:13

+ 6:48 Гыйбрәтле сүзләр 10:25, Гыйбрәтле сүзләр 12:3

• 7:1 Маттай 8:5-13
+ 7:4 Рәсүлләр 10:2
+ 7:7 Зәбур 106:20
+ 7:13 Маттай 20:34
+ 7:14 Лүк 8:54
+ 7:15 III Патшалар 17:23, IV Патшалар 4:36
+ 7:16 Канун 18:15, Маттай 21:11
• 7:18 Маттай 11:2-19
+ 7:19 Яхъя 4:25, Яхъя 6:14, Яхъя 11:27
+ 7:22 Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 61:1
+ 7:23 Яхъя 6:61, Яхъя 16:1
+ 7:24 Лүк 3:2
+ 7:26 Маттай 14:5, Маттай 21:26
+ 7:27 Чыгыш 23:20, Малахи 3:1, Марк 1:2
+ 7:28 Лүк 1:15
+ 7:29 Лүк 3:12
+ 7:33 Маттай 3:4, Лүк 1:15
+ 7:34 Яхъя 2:1, Яхъя 12:2, Лүк 5:30

• 7:36 Маттай 26:6-13, Марк 14:3-9, Яхъя 12:1-8

+ 7:39 Лүк 15:2

+ 7:41 Маттай 18:28

+ 7:42 Маттай 6:14, Марк 11:25-26, Эфеслеләргә хат 4:32, Көлессәйлеләргә хат 3:13

+ 7:46 Зәбур 22:5

+ 7:48 Лүк 5:20

+ 7:50 Лүк 8:48, Лүк 17:19, Лүк 18:42, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 8:1 Лүк 4:43

+ 8:2 Лүк 23:49, Маттай 27:56, Марк 16:9, Лүк 24:10, Яхъя 19:25

+ 8:3 Лүк 24:10
• 8:4 Маттай 13:1-9, Марк 4:1-9
+ 8:7 Иремия 4:3
+ 8:8 Маттай 11:15, Ачылыш 2:7
• 8:9 Маттай 13:10-23, Марк 4:10-25

+ 8:10 Маттай 19:11, Ишагыйя 6:9, Ишагыйя 42:20, Иремия 5:21

+ 8:11 Ишагыйя 55:10-11, Рәсүлләр 8:4

+ 8:13 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә хат 6:4

+ 8:14 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 8:15 Яхъя 15:5
+ 8:16 Маттай 5:15, Лүк 11:33
+ 8:17 Маттай 10:26, Лүк 12:2
+ 8:18 Гыйбрәтле сүзләр 9:9
• 8:19 Маттай 12:46-50, Марк 3:31-35

+ 8:19 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 8:21 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә хат 2:11
• 8:22 Маттай 8:23-27, Марк 4:35-41
+ 8:22 Маттай 8:18, Марк 4:35
+ 8:24 Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Зәбур 103:7
• 8:26 Маттай 8:28-34, Марк 5:1-20
+ 8:28 Лүк 4:34
+ 8:35 Лүк 10:39
+ 8:37 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39
+ 8:39 Зәбур 65:16
• 8:40 Маттай 9:18-26, Марк 5:21-43

+ 8:41 Лүк 13:14, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8

+ 8:43 Левиләр 15:25
+ 8:44 Марк 3:10
+ 8:46 Лүк 5:17, Лүк 6:19
+ 8:48 Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8
+ 8:51 Марк 14:33, Лүк 9:28
+ 8:52 Яхъя 11:11

+ 8:54 Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41, Лүк 7:14

+ 8:56 Марк 1:44, Марк 9:9
• 9:1 Маттай 10:5-15, Марк 6:7-13
+ 9:1 Лүк 6:12-16
+ 9:5 Рәсүлләр 13:51
+ 9:6 Марк 1:15
• 9:7 Маттай 14:1-12, Марк 6:14-29
+ 9:7 Лүк 3:1, Лүк 9:19
+ 9:8 III Патшалар 17:1, Малахи 4:5
+ 9:9 Лүк 3:19-20, Лүк 23:8

• 9:10 Маттай 14:13-21, Марк 6:30-44, Яхъя 6:1-14

+ 9:10 Лүк 9:2
+ 9:13 IV Патшалар 4:42-44
• 9:18 Маттай 16:13-19, Марк 8:27-29
+ 9:19 Лүк 9:7, III Патшалар 17:1, Малахи 4:5
+ 9:20 Лүк 22:67, Яхъя 11:27
• 9:21 Маттай 16:20-28, Марк 8:30

+ 9:22 Лүк 17:25, Лүк 18:33, Лүк 24:7, Яхъя 2:19

+ 9:23 Маттай 10:38-39, Лүк 14:27

+ 9:25 Лүк 12:20

+ 9:26 Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 1:8, Канун 33:2, Даниил 7:13, Зәкәрия 14:5

+ 9:27 Лүк 21:32, Яхъя 21:22
• 9:28 Маттай 17:1-8, Марк 9:2-8
+ 9:28 Марк 14:33, Лүк 8:51
+ 9:29 Даниил 7:9
+ 9:30 Малахи 4:5

+ 9:35 Ишагыйя 42:1, Лүк 23:35, Канун 18:15, II Петердән хат 1:17

• 9:37 Маттай 17:14-18, Марк 9:14-27
+ 9:42 Лүк 4:35
• 9:43 Маттай 17:22-23, Марк 9:30-32
+ 9:44 Лүк 9:22, Лүк 18:32-33
+ 9:45 Лүк 2:50, Лүк 18:34
• 9:46 Маттай 18:1-5, Марк 9:33-40
+ 9:48 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 9:49 Маттай 7:22, Маттай 12:27, Рәсүлләр 19:13, Саннар 11:28

+ 9:50 Лүк 11:23
+ 9:51 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9
+ 9:52 Маттай 10:5
+ 9:54 IV Патшалар 1:10, Ачылыш 13:13
• 9:57 Маттай 8:19-22
+ 9:61 III Патшалар 19:20
• 10:1 Маттай 10:7-16
+ 10:2 Маттай 9:37-38, Яхъя 4:35
+ 10:3 Маттай 10:16
+ 10:4 IV Патшалар 4:29

+ 10:7 Гәләтиялеләргә хат 6:6, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 10:8 I Көринтлеләргә хат 10:27
+ 10:9 Марк 1:15
+ 10:11 Рәсүлләр 13:51

+ 10:12 Яратылыш 18:20, Яратылыш 19:24, Иремия 23:14, Яхәзкыл 16:48

• 10:13 Маттай 11:20-24

+ 10:13 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 10:14 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:2

+ 10:15 Ишагыйя 14:13, Ишагыйя 14:15

+ 10:16 Маттай 10:40, Маттай 25:45, Яхъя 13:20, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 10:17 Марк 16:17, Рәсүлләр 5:16, Рәсүлләр 8:7, Рәсүлләр 16:18, Рәсүлләр 19:12

+ 10:18 Ишагыйя 14:12, Ачылыш 9:1, Ачылыш 12:8-9

+ 10:19 Зәбур 90:13, Марк 16:18, Рәсүлләр 28:3-5

+ 10:20 Чыгыш 32:32, Зәбур 68:29, Гыйбриләргә хат 12:23, Ачылыш 3:5

• 10:21 Маттай 11:25-27, Маттай 13:16-17

+ 10:21 Әюб 37:24, Ишагыйя 29:14

+ 10:22 Яхъя 6:46, Яхъя 7:29, Яхъя 8:19, Яхъя 10:15

+ 10:23 Маттай 13:16-17

+ 10:24 Гыйбриләргә хат 11:13, I Петердән хат 1:10-12

+ 10:25 Лүк 18:18

+ 10:27 Канун 6:5, Канун 11:13, Ешуа 22:5, Левиләр 19:18, Маттай 22:37, Марк 12:30

+ 10:28 Левиләр 18:5, Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

+ 10:32 Саннар 8:19

+ 10:33 IV Патшалар 17:34, Яхъя 4:9, Яхъя 8:48

+ 10:34 Ишагыйя 1:6
+ 10:38 Яхъя 11:1, Яхъя 12:2
+ 10:39 Лүк 8:35
+ 10:41 Лүк 12:25
+ 10:42 Зәбур 15:5
• 11:1 Маттай 6:9-15, Маттай 7:7-11
+ 11:1 Маттай 11:2, Марк 2:18, Яхъя 1:35
+ 11:3 Гыйбрәтле сүзләр 30:8
+ 11:4 Маттай 26:41

+ 11:10 Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Маттай 18:19, Маттай 21:22, Марк 11:24, Яхъя 14:13-14, I Яхъядан хат 3:22, I Яхъядан хат 5:14

+ 11:13 Яратылыш 6:5, Маттай 12:34, Рәсүлләр 2:38

• 11:14 Маттай 12:22-30, Маттай 12:43-45, Марк 3:20-27

+ 11:15 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 11:16 Марк 8:11, I Көринтлеләргә хат 1:22
+ 11:19 Лүк 9:49, Рәсүлләр 19:13
+ 11:22 Ишагыйя 49:24-25
+ 11:23 Лүк 9:50
+ 11:26 II Петердән хат 2:20
+ 11:27 Лүк 1:48

+ 11:28 Яхъя 13:17, Ягъкубтан хат 1:22, Римлыларга хат 2:13

• 11:29 Маттай 12:38-42, Маттай 16:1-4, Марк 8:11-13

+ 11:31 III Патшалар 10:1-13, Маттай 12:6
+ 11:32 Юныс 3:5
• 11:33 Маттай 6:22-23
+ 11:33 Маттай 5:15, Марк 4:21, Лүк 8:16

• 11:37 Маттай 23:1-36, Марк 12:38-40, Лүк 20:45-47

+ 11:38 Марк 7:3-5
+ 11:42 Лүк 18:12
+ 11:43 Лүк 14:7, Лүк 20:46
+ 11:44 Гыйбрәтле сүзләр 26:23
+ 11:48 Рәсүлләр 7:51-52
+ 11:49 Маттай 21:35

+ 11:50 Нәхәмия 9:26, Ачылыш 18:24, Яратылыш 4:8, I Яхъядан хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:4, II Елъязма 24:21

+ 11:54 Лүк 20:20

+ 12:1 Маттай 16:6, Марк 8:15, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 12:2 Маттай 10:26, Марк 4:22, Лүк 8:17

• 12:4 Маттай 10:17-20, Маттай 10:28-33

+ 12:4 Зәбур 55:5, Зәбур 117:6, Гыйбрәтле сүзләр 29:25, Ишагыйя 51:7, Ишагыйя 51:12

+ 12:5 Гыйбриләргә хат 10:31
+ 12:7 Маттай 6:26, Маттай 12:12
+ 12:8 Римлыларга хат 10:9, Ачылыш 3:5

+ 12:9 Маттай 25:12, I Яхъядан хат 2:23, II Тимутәйгә хат 2:12

+ 12:10 Маттай 12:31-32, Марк 3:29
+ 12:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:1
• 12:13 Маттай 6:19-21, Маттай 6:25-34

+ 12:15 I Тимутәйгә хат 6:6-10, Чыгыш 20:17, Зәбур 61:11

+ 12:19 Ишагыйя 22:13

+ 12:20 Зәбур 38:7, Вәгазьче 2:18, Вәгазьче 6:2

+ 12:21 I Тимутәйгә хат 6:18

+ 12:22 Филиппуйлыларга хат 4:6, I Петердән хат 5:7

+ 12:24 Маттай 10:31, Маттай 12:12

+ 12:27 III Патшалар 10:4-7

+ 12:28 Маттай 8:26, Маттай 14:31, Маттай 16:8

+ 12:31 Зәбур 36:4
+ 12:32 Ишагыйя 40:11, Яхъя 10:16, Лүк 22:29
+ 12:33 Маттай 19:21, Лүк 18:22
• 12:35 Маттай 24:45-51
+ 12:36 Ачылыш 3:20

+ 12:39 II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 12:43 Маттай 25:21, Яхъя 13:17
+ 12:45 Маттай 25:5
+ 12:48 Левиләр 5:17
• 12:49 Маттай 10:34-36
+ 12:50 Марк 10:38
+ 12:51 Рәсүлләр 14:4
+ 12:53 Михә 7:6
• 12:54 Маттай 5:25-26, Маттай 16:2-3
+ 12:58 Гыйбрәтле сүзләр 25:8
+ 13:1 Лүк 3:1, Лүк 23:1
+ 13:2 Әюб 4:7
+ 13:4 Ишагыйя 8:6, Яхъя 9:7, Яхъя 9:11
+ 13:6 Ишагыйя 5:2, Маттай 21:19, Марк 11:13
+ 13:7 Маттай 7:19, Лүк 3:9
+ 13:10 Маттай 4:23, Марк 6:2
+ 13:13 Зәбур 144:14, Зәбур 145:8

+ 13:14 Лүк 8:41, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8, Чыгыш 20:9

+ 13:15 Лүк 14:5
+ 13:17 I Петердән хат 3:16
• 13:18 Маттай 13:31-33, Марк 4:30-32

+ 13:19 Маттай 17:20, Лүк 17:6, Яхәзкыл 17:23, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9

+ 13:21 I Көринтлеләргә хат 5:6, Гәләтиялеләргә хат 5:9

• 13:22 Маттай 7:13-14, Маттай 7:21-23
+ 13:25 Маттай 25:11-12
+ 13:27 Зәбур 6:9
+ 13:28 Маттай 8:12
+ 13:29 Маттай 8:11, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 13:30 Маттай 19:30, Маттай 20:16, Марк 10:31

• 13:31 Маттай 23:37-39

+ 13:31 Лүк 3:1, Лүк 9:7

+ 13:34 II Елъязма 24:21, Нәхәмия 9:26, Рәсүлләр 7:52, Канун 32:11-12, Рут 2:12, Зәбур 146:2

+ 13:35 Зәбур 117:26, Лүк 19:38
+ 14:1 Лүк 6:7, Лүк 20:20
+ 14:3 Маттай 12:10, Марк 3:4
+ 14:5 Лүк 13:15
+ 14:7 Лүк 11:43
+ 14:8 Гыйбрәтле сүзләр 25:6-7
+ 14:11 Маттай 23:12, Лүк 18:14

+ 14:14 I Көринтлеләргә хат 15:23, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16

• 14:15 Маттай 22:1-10
+ 14:15 Ачылыш 19:9
+ 14:20 Канун 24:5
• 14:25 Маттай 10:37-38
+ 14:26 Яхъя 12:25
+ 14:27 Маттай 16:24, Лүк 9:23
+ 14:34 Маттай 5:13, Марк 9:50
+ 14:35 Маттай 11:15, Лүк 8:8, Ачылыш 2:7
• 15:1 Маттай 18:12-14
+ 15:2 Лүк 5:30, Лүк 19:7
+ 15:4 Яхәзкыл 34:6, Яхәзкыл 34:11
+ 15:6 I Петердән хат 2:25
+ 15:7 Лүк 5:31-32
+ 15:12 Канун 21:17
+ 15:18 Чыгыш 10:16
+ 15:22 Зәкәрия 3:4

+ 15:24 Римлыларга хат 11:15, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13

+ 15:30 Гыйбрәтле сүзләр 29:3

+ 16:8 Яхъя 12:36, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 16:10 Маттай 25:21, Лүк 19:17
+ 16:11 Гыйбрәтле сүзләр 24:4
+ 16:13 Маттай 6:24
• 16:14 Маттай 11:12-13
+ 16:14 I Тимутәйгә хат 6:10

+ 16:15 I Патшалар 16:7, III Патшалар 8:39, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Иремия 11:20

+ 16:16 Маттай 3:2, Лүк 4:43, Маттай 11:12-13

+ 16:17 Маттай 5:18

+ 16:18 Малахи 2:16, Маттай 5:32, Маттай 19:19

+ 16:22 Маттай 18:10, Рәсүлләр 12:15
+ 16:23 Маттай 11:23, Маттай 8:11
+ 16:24 Лүк 3:8
+ 16:29 Рәсүлләр 26:22, Рәсүлләр 28:23
+ 16:31 Маттай 28:11-15, Яхъя 12:10-11
• 17:1 Маттай 18:6-7, Маттай 18:21-22
+ 17:1 Лүк 22:22
+ 17:2 Марк 9:42
+ 17:3 Левиләр 19:17, Маттай 18:15
+ 17:4 Маттай 6:14
+ 17:5 Марк 9:24
+ 17:6 Маттай 17:20, Лүк 13:19
+ 17:12 Левиләр 13:3, Лүк 5:11, Левиләр 13:46

+ 17:14 Левиләр 14:1-32, Маттай 8:4, Марк 1:44, Лүк 5:14

+ 17:16 Лүк 5:12, IV Патшалар 17:34, Яхъя 4:9

+ 17:19 Марк 10:52, Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

• 17:20 Маттай 24:23-28, Маттай 24:37-41
+ 17:20 Лүк 19:11, Рәсүлләр 1:6
+ 17:22 Лүк 5:35, Яхъя 8:56
+ 17:23 Марк 13:21, Лүк 21:28
+ 17:25 Лүк 9:22
+ 17:26 Яратылыш 6:5
+ 17:27 Яратылыш 6:14, Яратылыш 7:21

+ 17:29 Яратылыш 19:16, Яратылыш 19:24, II Петердән хат 2:6-8

+ 17:31 Марк 13:15
+ 17:32 Яратылыш 19:26
+ 17:33 Маттай 10:39

+ 18:1 Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 18:7 Зәбур 21:3, Зәбур 87:2, Ачылыш 6:10, Марк 13:20, Римлыларга хат 8:33, Көлессәйлеләргә хат 3:12, Титуска хат 1:1

+ 18:8 Гыйбриләргә хат 10:37
+ 18:9 Лүк 16:15
+ 18:10 Рәсүлләр 3:1
+ 18:11 Маттай 6:5
+ 18:12 Лүк 5:33, Лүк 11:42
+ 18:13 Зәбур 78:9, Даниил 9:19
+ 18:14 Маттай 23:12, Лүк 14:11
• 18:15 Маттай 19:13-15, Марк 10:13-16
+ 18:17 Маттай 18:3
• 18:18 Маттай 19:16-30, Марк 10:17-31
+ 18:18 Лүк 10:25
+ 18:19 Зәбур 105:1, Зәбур 118:68
+ 18:20 Чыгыш 20:12-16
+ 18:21 Филиппуйлыларга хат 3:6
+ 18:22 Лүк 12:33
+ 18:24 Зәбур 48:7-8

+ 18:27 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 14:36

+ 18:28 Лүк 5:11
+ 18:29 Лүк 14:26
• 18:31 Маттай 20:17-19, Марк 10:32-34
+ 18:33 Лүк 9:22, Лүк 24:7, Яхъя 2:19
+ 18:34 Лүк 2:50, Лүк 9:45
• 18:35 Маттай 20:29-34, Марк 10:46-52
+ 18:35 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34

+ 18:38 II Патшалар 7:12-16, Маттай 22:42, Лүк 1:32

+ 18:42 Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8
+ 19:1 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34
+ 19:7 Лүк 5:30, Лүк 15:2
+ 19:8 Чыгыш 22:1, II Патшалар 12:6, Лүк 3:14
+ 19:9 Лүк 3:8, Яхъя 8:33, Яхъя 8:39
• 19:11 Маттай 25:14-30
+ 19:11 Лүк 17:20, Рәсүлләр 1:6
+ 19:14 Яхъя 15:8
+ 19:17 Лүк 16:10

+ 19:22 Әюб 9:20, Әюб 15:6, III Патшалар 20:40

+ 19:26 Маттай 13:12

+ 19:27 Маттай 22:7, Лүк 20:16

• 19:28 Маттай 21:1-11, Марк 11:1-11, Яхъя 12:12-19

+ 19:29 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4, Рәсүлләр 1:12

+ 19:36 IV Патшалар 9:13
+ 19:38 Зәбур 117:25-26, Зәбур 148:1
+ 19:39 Маттай 21:15-16
+ 19:40 Хабаккук 2:11
+ 19:41 Яхъя 11:35
+ 19:42 Зәбур 80:14, Ишагыйя 48:18

+ 19:43 Ишагыйя 29:3, Иремия 6:6, Яхәзкыл 4:2, Яхәзкыл 26:8

+ 19:44 Зәбур 136:9, Лүк 21:6

• 19:45 Маттай 21:12-17, Марк 11:15-19, Яхъя 2:13-22

+ 19:46 Ишагыйя 56:7, Иремия 7:11
• 20:1 Маттай 21:23-27, Марк 11:27-33
+ 20:2 Рәсүлләр 4:7
+ 20:4 Лүк 3:3
+ 20:5 Лүк 7:30
+ 20:6 Лүк 7:26, Лүк 9:8
• 20:9 Маттай 21:33-46, Марк 12:1-12

+ 20:9 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Җырлар җыры 8:11, Марк 13:34

+ 20:12 Лүк 11:48-49
+ 20:13 Маттай 3:17, Гыйбриләргә хат 1:1
+ 20:14 Гыйбриләргә хат 1:2
+ 20:15 Гыйбриләргә хат 13:12
+ 20:16 Рәсүлләр 13:46
+ 20:17 Зәбур 117:22
+ 20:18 Ишагыйя 8:14-15, Ишагыйя 28:16
• 20:19 Маттай 22:15-22, Марк 12:13-17
+ 20:20 Лүк 6:7, Лүк 14:1, Лүк 11:54
+ 20:22 Маттай 17:24-25
+ 20:23 Марк 7:6, Лүк 12:1
+ 20:25 Римлыларга хат 13:7
• 20:27 Маттай 22:23-33, Марк 12:18-27
+ 20:27 Рәсүлләр 23:8
+ 20:28 Канун 25:5
+ 20:35 II Тессалуникәлеләргә хат 1:5
+ 20:37 Чыгыш 3:2, Чыгыш 3:6
+ 20:40 Маттай 22:46
• 20:41 Маттай 22:41-46, Марк 12:35-40

+ 20:41 II Патшалар 7:12-16, Лүк 1:32, Лүк 18:38

+ 20:42 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 2:34-35
+ 20:46 Лүк 11:43
• 21:1 Марк 12:41-44

+ 21:1 IV Патшалар 12:9, Маттай 27:6, Яхъя 8:20

+ 21:4 II Көринтлеләргә хат 8:1-3, II Көринтлеләргә хат 8:12

• 21:5 Маттай 24:1-14, Марк 13:1-13

+ 21:6 Лүк 19:44

+ 21:8 I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3, Иремия 14:14

+ 21:10 II Елъязма 15:6, Ачылыш 6:4

+ 21:11 Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 21:12 Рәсүлләр 4:3, Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6

+ 21:15 Рәсүлләр 6:10

+ 21:18 I Патшалар 14:45, II Патшалар 14:11, Рәсүлләр 27:34

• 21:20 Маттай 24:15-21, Марк 13:14-19

+ 21:23 Маттай 27:25, I Тессалуникәлеләргә хат 2:16

+ 21:24 Ачылыш 11:2
• 21:25 Маттай 24:29-31, Марк 13:24-27
+ 21:27 Даниил 7:13
• 21:29 Маттай 24:32-35, Марк 13:28-31
+ 21:32 Лүк 9:27

+ 21:33 Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 51:6, II Петердән хат 3:10

+ 21:34 Ишагыйя 24:17

+ 21:36 Маттай 25:13, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Лүк 18:1, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 21:37 Маттай 21:23, Маттай 26:55

• 22:1 Маттай 26:1-5, Маттай 26:14-16, Марк 14:1-2, Марк 14:10-11, Яхъя 11:45-53

+ 22:1 Чыгыш 12:1-30
+ 22:3 Яхъя 13:2
+ 22:6 Рәсүлләр 1:16

• 22:7 Маттай 26:17-25, Марк 14:12-21, Яхъя 13:21-30

+ 22:7 Чыгыш 12:6, I Көринтлеләргә хат 5:7

• 22:14 Маттай 26:26-30, Марк 14:22-26, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 22:16 Ачылыш 19:9

+ 22:19 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16, I Көринтлеләргә хат 11:24

+ 22:20 Чыгыш 24:8, Иремия 31:31
+ 22:21 Зәбур 40:10, Яхъя 13:18
+ 22:22 Рәсүлләр 2:23

• 22:24 Маттай 18:1-5, Марк 9:33-37, Лүк 9:46-50

+ 22:26 Маттай 20:26, Марк 10:43-44
+ 22:27 Маттай 20:28, Яхъя 13:4-5
+ 22:28 Гыйбриләргә хат 2:18
+ 22:29 Лүк 12:32
+ 22:30 Маттай 19:28, Ачылыш 3:21

• 22:31 Маттай 26:31-35, Марк 14:27-31, Яхъя 13:36-38

+ 22:31 Әюб 1:6-12, Амос 9:9
+ 22:32 Яхъя 17:9
+ 22:33 Яхъя 21:19, Рәсүлләр 12:4
+ 22:35 Лүк 9:3, Лүк 10:4
+ 22:37 Ишагыйя 53:12
• 22:39 Маттай 26:36-46, Марк 14:32-42
+ 22:40 Маттай 6:13

+ 22:42 Марк 10:38, Яхъя 18:11, Гыйбриләргә хат 5:7, Маттай 6:10

+ 22:43 Маттай 4:11, Марк 1:13

• 22:47 Маттай 26:47-56, Марк 14:43-50, Яхъя 18:3-11

+ 22:47 Рәсүлләр 1:16
+ 22:49 Лүк 22:38
+ 22:53 Лүк 20:1, Эфеслеләргә хат 6:12

• 22:54 Маттай 26:57-58, Маттай 26:69-75, Марк 14:53-54, Марк 14:66-72, Яхъя 18:12-18, Яхъя 18:25-27

+ 22:61 Лүк 22:34
• 22:63 Маттай 26:67-68, Марк 14:65
+ 22:63 Ишагыйя 50:6

• 22:66 Маттай 26:59-66, Марк 14:55-64, Яхъя 18:19-24

+ 22:69 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:56, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 22:71 Маттай 9:3, Яхъя 10:36

• 23:1 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Марк 15:1-5, Яхъя 18:28-30

+ 23:1 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 23:2 Рәсүлләр 17:7, Лүк 20:25

+ 23:3 Маттай 2:2

+ 23:4 Яхъя 18:38, Яхъя 19:4, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 23:7 Лүк 3:1, Лүк 9:7

+ 23:8 Лүк 9:9

• 23:13 Маттай 27:15-26, Марк 15:6-15, Яхъя 18:39

• 23:26 Маттай 27:32-44, Марк 15:21-32, Яхъя 19:17-27

+ 23:29 Марк 13:17, Лүк 21:23
+ 23:30 Һошея 10:8, Ачылыш 6:16
+ 23:31 Яхәзкыл 20:47
+ 23:34 Рәсүлләр 7:60, Зәбур 21:19
+ 23:35 Ишагыйя 42:1, Лүк 9:35, Яхъя 10:18
+ 23:41 Лүк 23:4, Гыйбриләргә хат 4:15

• 23:44 Маттай 27:45-56, Марк 15:33-41, Яхъя 19:28-30

+ 23:44 Амос 8:9
+ 23:45 Чыгыш 26:33, Левиләр 16:2
+ 23:46 Зәбур 30:6, Рәсүлләр 7:59
+ 23:48 Лүк 18:13
+ 23:49 Лүк 8:2

• 23:50 Маттай 27:57-61, Марк 15:42-47, Яхъя 19:38-42

+ 23:53 Ишагыйя 53:9

+ 23:56 Чыгыш 20:10, Канун 5:14

• 24:1 Маттай 28:1-10, Марк 16:1-8, Яхъя 20:1-10

+ 24:4 Яхъя 20:12
+ 24:7 Лүк 9:22, Лүк 18:33, Яхъя 2:19
+ 24:8 Яхъя 2:22
+ 24:10 Марк 15:40, Лүк 8:2-3
+ 24:11 Марк 16:11
• 24:13 Марк 16:12-13
+ 24:16 Яхъя 20:14
+ 24:18 Яхъя 19:25
+ 24:20 Рәсүлләр 2:23
+ 24:26 I Петердән хат 1:11

+ 24:27 Яратылыш 3:15, Яратылыш 12:3, Яратылыш 22:8, Саннар 21:9, Саннар 24:17, Канун 18:15, II Патшалар 7:12-14, Зәбур 15:10, Ишагыйя 7:14, Ишагыйя 9:2, Ишагыйя 11:1, Ишагыйя 50:6, Ишагыйя 53, Иремия 23:5-6, Даниил 7:13, Даниил 9:24-27, Михә 5:2, Зәкәрия 9:9, Зәкәрия 12:10, Зәкәрия 13:7, Рәсүлләр 8:35

+ 24:30 Лүк 9:16

+ 24:34 I Көринтлеләргә хат 15:5

• 24:36 Маттай 28:16-20, Марк 16:14-18, Яхъя 20:19-23, Рәсүлләр 1:6-8

+ 24:37 Маттай 14:26, Марк 6:49
+ 24:39 I Яхъядан хат 1:1
+ 24:41 Яхъя 21:5
+ 24:45 Рәсүлләр 16:14
+ 24:46 Лүк 24:27
+ 24:48 Рәсүлләр 1:8

+ 24:49 Яхъя 14:26, Рәсүлләр 1:8, Рәсүлләр 1:4, Рәсүлләр 2:4

• 24:50 Марк 16:19-20, Рәсүлләр 1:9-11

+ 24:50 Маттай 21:17, Лүк 19:29, Яхъя 11:18, Рәсүлләр 1:9

+ 24:52 Маттай 28:9

+ 24:53 Рәсүлләр 2:46, Рәсүлләр 3:1, Рәсүлләр 5:21

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Лүк

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек